Europese top gaat reddingsmechanisme eurolanden bespreken

Morgen en vrijdag komen in Brussel de staats- en regeringsleiders van de Europese Unie bijeen voor hun traditionele decembertop. Ze zullen zich buigen over een wijziging aan het nog maar één jaar jonge Verdrag van Lissabon, dat de werking van de Europese machinerie regelt. De verdragswijziging is bedoeld om de oprichting mogelijk te maken van een permanent reddingsmechanisme voor eurolanden die in financiële problemen verkeren.

De voorgeschiedenis is bekend. In mei van dit jaar beslisten de lidstaten van de Europese Unie om een noodfonds in het leven te roepen. Dat geeft landen die met de euro betalen en zich afgesloten zien van de internationale financiële markten de kans om tegen een betaalbare rente leningen aan te gaan waarvoor de andere eurolanden garant staan, in ruil voor een streng besparingsprogramma dat met de Europese Commissie en het Internationaal Monetair Fonds moet worden overeengekomen. De staatssteun aan Griekenland werd overigens vóór de creatie van dit stabiliseringsmechanisme overeengekomen en heeft er dus rechtstreeks niets mee te maken.
 
De regering van de Duitse bondskanselier Angela Merkel stuurde echter aan op de tijdelijke geldigheid van het noodfonds. Anders zou het fonds neerkomen op een blanco cheque voor armlastige eurolanden, redeneerde ze. Daarom werd afgesproken dat de Europese Financiële Stabiliseringsfaciliteit (EFSF) - zoals het fonds voluit heet - na 30 juni 2013 zou uitdoven.
 
Merkel neemt bocht
Na verloop van tijd daagde het Merkel echter dat in geval van een noodsituatie er vanaf de tweede helft van 2013 geen wettelijk bindend instrument meer zou zijn om de eurozone te beschermen. Ze heeft zich intussen dan ook opgeworpen als de drijvende kracht achter de eis om een nieuw, permanent reddingsmechanisme. Dat het er komt, kwamen de ministers van Financiën van de eurozone ondertussen al overeen. Het zal de naam ESM (European Stability Mechanism) meekrijgen.
 
Noodfonds in strijd met Verdrag
Het Duitse grondwettelijke hof dreigt echter voor problemen te zorgen. Het vermoedt dat het tijdelijke noodfonds in strijd is met de Europese verdragen, omdat die niet zouden toelaten dat lidstaten elkaar helpen in geval van financiële turbulenties. Het 'Bundesverfassungsgericht' heeft daarover een prejudiciële vraag gesteld aan het Hof van Justitie van de Europese Unie. Oordeelt dat Europees hof dat het stabiliseringsmechanisme effectief in strijd is met de regels, dan komt het op losse schroeven te staan. Een uitspraak kan evenwel een paar jaar op zich laten wachten, wellicht nadat het tijdelijke noodfonds verstreken zal zijn.
 
Wijziging Verdrag van Lissabon
Door de demarche van het grondwettelijk hof in Karlsruhe ging Merkel voor een verdragswijziging ijveren die het toekomstige permanente mechanisme juridisch waterdicht maakt. Eind oktober, op de vorige Europese Raad, kwamen de staats- en regeringsleiders onder Duitse én Franse druk overeen dat voorzitter Herman Van Rompuy tegen de top die morgen begint zou onderzoeken hoe zo'n wijziging aan het Verdrag van Lissabon er moet uitzien.
 
Zo'n aanpassing aan de teksten is voor veel lidstaten een regelrechte nachtmerrie. De totstandkoming van het Lissabonverdrag had heel wat voeten in de aarde en er al na één jaar aan beginnen sleutelen, is iets waar bijvoorbeeld de eurosceptische Britten niet graag aan beginnen.
 
Van Rompuy vindt uitweg
De uitweg die Van Rompuy gevonden heeft, heet de "vereenvoudigde herzieningsprocedure". Die procedure biedt de EU de mogelijkheid haar verdragen relatief makkelijk te wijzigen, zonder dat de nationale parlementen in een overlegronde betrokken moeten worden of er in bepaalde lidstaten referenda moeten worden georganiseerd. De voorwaarde is wel dat de wijziging geen overdracht van extra bevoegdheden naar het Europese niveau inhoudt.
 
Twee zinnen toevoegen aan artikel
Uit de voorlopige conclusies van de top blijkt dat de staats- en regeringsleiders twee zinnen willen toevoegen aan artikel 136 van het Verdrag. Lidstaten die met de euro werken, kunnen een stabiliseringsmechanisme opzetten, zo staat er, en landen die hulp van dat mechanisme wensen, zullen strikte voorwaarden opgelegd krijgen. Dat zou de weg moeten vrijmaken voor de oprichting van het permanente noodfonds ESM.
 
De bedoeling is dat de herzieningsprocedure onmiddellijk van start gaat. De regeringsleiders willen tegen maart volgend jaar het vereiste advies van het Europees parlement, de Europese Commissie en de Europese Centrale Bank inwinnen, om tijdens hun top op het einde van die maand de verdragswijziging goed te keuren. Vervolgens krijgen de 27 lidstaten tot december 2012 de tijd de tekst te ratificeren.
 
Unanimiteit vereist
Het feit dat alle EU-landen groen licht moeten geven voor de herziening is een van de moeilijkste knopen die morgen en vrijdag ontward zullen moeten worden. Want ook al zal het ESM enkel de landen van de eurozone ten dienste kunnen zijn, is voor een verdragswijziging in die zin unanimiteit vereist. Lidstaten die de ambitie hebben tot de eurozone toe te treden, zullen wellicht niet moeilijk doen, terwijl het parlement in Polen zal verwachten dat het iets krijgt in ruil voor zijn goedkeuring van het gewijzigde verdrag. Hoe dan ook zullen niet-eurolanden op vrijwillige basis kunnen meedoen aan hulpprogramma's die het ESM uittekent.
 
In afwachting van de Europese Raad van maart 2011 wordt van de Europese Commissie en de Eurogroep - de ministers van Financiën van de eurozone - verwacht dat ze het ESM verder uittekenen. Enkele bepalingen zijn al bekend: het mechanisme zal voortbouwen op het huidige tijdelijke mechanisme, in geval van een wanbetaling wordt een inspanning verwacht van private schuldeisers en hulpprogramma's worden sowieso pas opgestart als "laatste redmiddel". Sommige diplomaten vinden dat overigens een bijzonder cynische redenering, want het houdt in dat het ESM pas in actie kan schieten als de stabiliteit van de eurozone effectief bedreigd wordt.

De Duitse regering wil in eigen land echter niet het verwijt krijgen dat ze te vroeg landen te hulp komt. Omdat ze het grootste aandeel van alle eurolanden zullen hebben in het ESM, zullen de Duitsers namelijk het meeste moeten bijdragen aan een hulpprogramma.
 
Duitsland terughoudend
Omwille van dezelfde terughoudendheid zorgden de Duitsers ervoor dat al werd overeengekomen dat steun van het ESM slechts na een unanieme beslissing zal worden geactiveerd. De regering-Merkel is er als de dood voor om in de Bundestag te moeten gaan uitleggen dat ze door de rest van Europa gedwongen werd geld te stoppen in een reddingsplan. Gelijkaardige electorale bekommernissen liggen aan de basis van het voorstel om het ESM tegen januari 2013 helemaal op orde te hebben, ook al wordt het slechts zes maanden later geactiveerd. In de herfst trekt Merkel namelijk naar de stembus en het liefst heeft ze heel de discussie tegen dan uit de weg.
 
Merkel onder vuur
In eigen land klinkt de kritiek tegen de opstelling van Merkel ondertussen steeds luider. In een opiniestuk in de Financial Times schrijven Frank-Walter Steinmeier en Peer Steinbrück, voormalige ministers van respectievelijk Buitenlandse Zaken en Financiën en beiden sterkhouders van de sociaaldemocratische oppositiepartij SPD, vandaag dat "een gebrek aan politieke moed de euro in gevaar brengt. De isolatie van Duitsland is een echte bezorgdheid geworden."

Diplomaten achten de top "onder controle". Wat op de agenda staat, blijft erop en de inhoudelijke discussie over de financiering van het ESM en de verdere plannen voor het stabiliseren van de eurozone worden doorgeschoven naar de discussies tussen de Eurogroep en de Commissie tussen nu en einde maart. Het is natuurlijk allesbehalve uitgesloten dat de Europese leiders de onderwerpen al tijdens hun diner van donderdagavond aansnijden.
 
Rekenen op begrotingsdiscipline
Ondanks alle werk dat al verricht is en nog moet worden voor de oprichting van het permanente stabiliseringsmechanisme, hopen de Europese leiders dat er nooit een hulpprogramma zal moeten geactiveerd. Daartoe dienen de maatregelen voor een grotere begrotingsdiscipline, waarover de lidstaten tegen de zomer een akkoord moeten bereiken met het Europees parlement. Op de vorige top werd groen licht gegeven voor het rapport van de werkgroep van Herman Van Rompuy, die met vroegtijdige en semi-automatische sancties het respect voor de bestaande Europese normen over staatsschuld en begrotingstekort wil verzekeren om "de Europese economie beter bestand te maken tegen crisissen". Kernidee is dat wordt ingegrepen nog vóór overheidsfinanciën ontsporen.
 
De staats- en regeringsleiders zullen morgen en vrijdag oproepen om een versnelling hoger te schakelen met de onderhandelingen, op basis van de wetgevende voorstellen van de Commissie. (belga/vsv)