Frankrijk naar de stembus: nooit eerder was onzekerheid over resultaat zo groot

Vandaag kiezen de Fransen welke twee van de elf kandidaten voor het Elysée het in de finale tegen elkaar opnemen. Nooit eerder verliep de campagne zo verrassend. En nooit was de onzekerheid over het resultaat zo groot. Geen enkele analist durft een voorspelling te doen. Zeker niet na de aanslag van donderdagavond op de Champs-Elysées. Vier kandidaten maken nog een kans. Zes duels zijn mogelijk. Kortom, het is Le Grand Flou. Onze redacteur Erwin Verhoeven volgde de hele campagne en legt uit hoe het zo ver is kunnen komen.

Even terugspoelen naar een klein jaar geleden, eind zomer 2016. De Franse kiescampagne trekt zich ongewoon vroeg op gang. Gevolg van de voorverkiezingen die klassiek links en rechts organiseren om elk één kandidaat aan te wijzen. Wat dan als een paal boven water lijkt te staan, is dat Marine Le Pen (Front National) zeker is van een ticket voor de tweede ronde. In alle peilingen ligt ze ver voorop, soms rond de 30%. De strijd zal dus gaan om de tweede plek in de finale. Met als niet te versmaden bonus dat de kandidaat die dat haalt, volgens iedereen meteen ook zeker is van de eindwinst. Marine Le Pen, zo luidt de theorie, breekt nooit door het 'glazen plafond' van de 50%. Binnen de klassieke rechterzijde gaat de strijd voor de kandidatuur tussen oud-president Sarkozy en oud-premier Juppé, lange tijd topfavoriet. Links rekent iedereen erop dat president Hollande zijn eigen bilan zal verdedigen. Zo niet, wil premier Manuel Valls een gooi doen naar de kandidatuur en de daarbij horende macht binnen de verdeelde PS.

Dégagez

Maar patatras, eind januari 2017 wanneer de campagne écht van start gaat, is er van Sarkozy, Juppé, Valls en Hollande geen sprake meer. In een vlaag van 'dégagisme' - van 'dégagez', 'verdwijn uit onze ogen' - is dat kwartet brutaal met vervroegd politiek pensioen gestuurd. De eerste drie zijn aan de kant geschoven door hun eigen kiezers. De zittende president zag in dat hij hetzelfde riskeerde en gooide zelf de handdoek. Nog nooit gebeurd.

Naast blijver Le Pen maakt nu een ander kwartet de dienst uit. De klassieke rechterzijde heeft gekozen om François Fillon naar voren te schuiven, sociaal conservatief en economisch liberaal. Decennia lang een grijze muis die plots de juiste toon en stijl gevonden lijkt te hebben. In een blitzoffensief van nauwelijks één week rijft hij eind 2016 de kandidatuur binnen. Binnen de PS hebben de hardliners afgerekend met de in hun ogen te liberale politiek van Hollande en Valls en één van de hunnen op het schild gehesen: oud-minister Benoît Hamon.

Wat beide kampen gemeen hebben, is dat ze niet meteen hun meest populaire en voor de hand liggende kandidaat gekozen hebben. En dat de verliezers van de voorverkiezingen niet onder stoelen of banken steken dat ze geen enkele inspanning zullen doen om hun 'toevallige kampioen' te helpen. Wel integendeel. Vooral binnen de PS is dat zeer duidelijk. Daar is er bovendien een alternatief, in de persoon van de jonge Emmanuel Macron, een tijdlang medewerker van Hollande geweest en minister van Economie onder Valls. Macron stort zich in de herfst van 2016 als onafhankelijke kandidaat 'boven de partijgrenzen heen' in het avontuur en weigert te passeren via het systeem van de voorverkiezingen. Net als de vierde van het kwartet, de linkse populist en oud-PS-senator Jean-Luc Mélenchon.

Sabotage

Le Pen, Fillon, Hamon, Macron, Mélenchon. Met die vijf - er slagen ook nog zes figuranten in de nodige handtekeningen te verzamelen, maar zij maken geen enkele kans - kan de echte campagne begin februari aanvatten. Klassiek is dat de maand waarin de dominerende thema's naar boven komen. Begin maart situeert er zich dan een 'kristallisatiepunt': het moment dat alle kiezers - ook de politiek minder geïnteresseerden - zich voor de zaak beginnen te interesseren en de krachtsverhoudingen in hun definitieve plooi vallen. Doorgaans ligt de uitslag enkele weken voor de stembusgang zo goed als vast. Enige uitzondering hierop: 2002, toen erg laat plots veel aandacht ging naar het thema onveiligheid en Jean-Marie Le Pen op de meet de socialist Jospin voorbijstak.

Deze keer echter niets van dit alles. Nog voor de échte onderwerpen - Europa, economische hervormingen, identiteit, immigratie, onveiligheid, milieu - aangesneden kunnen worden, pakt het satirische weekblad 'Le Canard Enchaîné' uit met een reeks onthullingen over de rechtse kandidaat François Fillon. Een riant parlementair loon voor (nooit geleverd) werk van zijn vrouw Penelope en de kinderen, gratis kostuums, dito horloges, enz. Alleen zijn slips blijven buiten schot. Ook het kamp Le Pen wordt op die manier aangevallen. Daar zouden medewerkers betaald door het EU-parlement ingezet zijn voor ander werk. Het gerecht schiet - in tegenstelling tot een oude ongeschreven regel dat men zich niet mengt in kiescampagnes - meteen in gang. Dit feuilleton beheerst wekenlang de agenda en alle debatten.

François Fillon ziet hierin de hand van de zittende socialistische president, François Hollande. Hij vermoedt - en zegt op zeker moment zelfs over de bewijzen te beschikken - dat op het Elysée een 'cabinet noir' aan het werk is om zijn kandidatuur te saboteren. Beschuldiging die vanzelfsprekend wordt weggelachen. Maar waar toch veel voor te zeggen valt. In maart verschijnt een wat saai maar zeer gedetailleerd boek, 'Bienvenue Place Beauvau'. Daarin leggen drie journalisten met bijzonder goeie contacten binnen politie en gerecht nauwgezet uit hoe Hollande verschillende structuren heeft uitgebouwd om politieke tegenstanders in de gaten te houden en juridisch het vuur aan de schenen te leggen. Komt bij dat de beschuldigingen duidelijk 'opgespaard' werden tot Fillon was aangeduid door zijn politieke kamp. Mocht dit voordien gelekt zijn, was er van hem nooit sprake geweest in de race naar het Elysée.

Rechts veroorzaakt Penelopegate nogal wat deining én paniek. Velen verlaten het schip Fillon, omdat ze denken dat het op zinken staat. De kandidaat - fysiek en mentaal zichtbaar zeer aangeslagen - geeft echter blijk van een onverzettelijk karakter. Er is bovendien geen plan B. En wanneer men daar toch werk van probeert te maken, slaan Sarkozy en Juppé meteen aan het ruziën. Met een geïmproviseerde meeting op Place Trocadero zet Fillon de situatie opnieuw naar zijn hand. Veel kiezers zijn ondertussen wel weggelopen. Maar Fillon zakt niet door het ijs. Hij beschikt over een degelijke 'sokkel' van ongeveer 17%. En die behoudt hij al de tijd.

Wie wel door het ijs zakt, is de kandidaat van de andere, klassieke grote partij: PS'er Hamon. Kort na zijn aanduiding lijkt hij even mee te doen (17%). Maar een opeenstapeling van fouten en regelrechte tegenwerking binnen zijn eigen partij, doen hem snel afglijden naar een score uit één cijfer.

Voor het geluk geboren

Al wat hierboven staat, zijn evenveel geschenken voor de nieuwe jonge god van de Franse politiek,Emmanuel Macron. "Die lijkt echt voor het geluk geboren", laat François Hollande optekenen. Het moet gezegd. Het uitvallen van de gematigde Juppé, het forfait van zijn 'ontdekker' en 'politieke vader' Hollande, de uitschakeling van de sociaal-liberale PS-er Valls, de juridische problemen van Fillon en de abominabele campagne van de officiële PS-kandidaat Hamon openen een brede boulevard voor de man van 'En Marche'. Het lijkt even alsof hij ook over water zal lopen. De mainstream-media dragen hem op handen. Midden maart denkt iedereen dat de buit binnen is.

Maar dan begint het plaatje barsten te vertonen. Macron, die wil doen geloven dat hij een 'kandidaat boven de partijgrenzen' is, zegt veel te vaak én wit én zwart om zo breed mogelijk te plezieren. Die spreidstand wordt steeds ongemakkelijker. Zijn langverwachte programma is geen hoogvlieger. Op een pensioenhervorming en wat details na, eigenlijk gewoon meer van hetzelfde. Bovendien begin het op te vallen dat vooral politici uit de oude meerderheid bij hem aansluiten. Manuel Valls expliciet. François Hollande impliciet. Het kamp Fillon - dat koste wat het kost Macron opnieuw moet inhalen om een kans te maken - begint hem 'Emmanuel Hollande' te noemen. Dat werkt. Macron illustreert bovendien zijn eigen onervarenheid met enkele blunders. Zo noemt hij het roerige Frans Guyana - gelegen tussen Brazilië en Suriname - een eiland. Hij verheerlijkt Merkel, bepleit schier onbeperkte immigratie en noemt het Franse koloniale verleden 'een misdaad tegen de menselijkheid'. Begin april zit de klad er plots in. Van de zenuwen begint hij op iedereen te schelden. De fans kijken verbaasd op. Hiervoor zijn ze niet gekomen. De peilingencurve die tot dan toe altijd steeg, knakt.

Fan van Mitterrand

Wie dat laatste niet meemaakt, is Jean-Luc Mélenchon. Merkwaardig fenomeen. Ervaren PS-politicus uit de tijd van Mitterrand. Die hield erg van hem. De linkse relschopper met een grote bek was inzetbaar in Mitterrands eeuwige strijd tegen zijn rivaal Michel Rocard. Mélenchon kreeg een senatorzetel in de schoot geworpen. In 2008 verliet hij uit onvrede de PS. Bedoeling was om - naar het voorbeeld van Die Linke in Duitsland - een nieuwe linkse partij uit te bouwen. Dat lukte maar matig. De grote mond van Mélenchon - een 'volkstribuun' van de oude stempel - maakte van hem wel één van de opvallende figuren uit de campagne van 2012. Even stond hij op de derde plek in de peilingen. Maar op zijn slotmeeting in Marseille riep hij uit, met de Middellandse Zee op de achtergrond, dat heel Afrika welkom was. Een vergissing. Zijn uiteindelijke resultaat (11%) was een ontgoocheling.

Dit keer heeft hij geleerd uit zijn fouten. Mélenchon rijdt een zeer lange, maar foutloze campagne. De oude communisten haken met lichte tegenzin weer hun wagonnetje bij hem aan. De kandidaat van La France Insoumise spreekt de jongeren aan via een eigen YouTube-kanaal, stelt zich voor als een bezadigder en wijzer man, gaat op zijn openluchtmeetings rechtstreeks in dialoog met 'de mensen'. Met een hologram houdt hij gelijktijdig verkiezingsbijeenkomsten in verschillende steden. Op de inhoud van zijn extreemlinkse programma - 273 miljard nieuwe uitgaven en forse taksen - wordt niet ingezoomd. Tot de peilingen hem in de loop van april bij de kopgroep Le Pen-Macron-Fillon brengen. Plots hebben zijn tegenstanders het over 'Cuba zonder zon' of 'Venezuela zonder olie'. Mélenchon was ooit zeer gecharmeerd door het model van Hugo Chavez. Zijn forse standpunt over Europa - "ofwel veranderen ze in Brussel ofwel stappen we eruit" - is afgezwakt tot "ik zal de EU veranderen". Zoals de Griek Tsipras, weet u nog wel. Mélenchon neemt die bocht omdat hij weet dat veel Fransen bang zijn de euro op te geven.

Weg met Europa

En dat beseft ook Marine Le Pen. De kandidate van het Front National loopt geen te beste campagne. Na de aanslagenreeks - Stade de France, Bataclan, Nice... - denkt iedereen dat islam, migratie, identiteit en veiligheid de discussies zullen beheersen. Dat is vreemd genoeg niet het geval. Le Pen kan daardoor op geen enkel moment haar stempel op het debat drukken. Ze lijkt merkwaardig genoeg wat in het ijle te praten. Bovendien sleept ze die loden last mee: haar forse standpunt over een uitstap uit de EU en de euro.

Hoewel veel Fransen zeer eurokritisch zijn, wil vooral de oudere kiezer - bij hen is de opkomst traditioneel het grootst - van geen avonturen weten. Hij vreest voor de waardevastheid van zijn spaarcenten en zijn pensioen. Le Pen overweegt lang de uitstap uit de euro overboord te gooien. Uiteindelijk doet ze dat niet. Maar ze stelt nu een referendum over de kwestie voor. Indien de kiezer haar niet volgt, zal ze ontslag nemen als president. Aanvankelijk moest dat referendum meteen na haar eventuele verkiezing plaatsvinden. Later wordt ze ook vager over de exacte datum. Het FN klonk al helderder en overtuigender.

Komt nog bij dat Marine Le Pen in haar drang tot het 'dediaboliseren' van haar partij een campagne voert die eerder geschikt is voor de tweede ronde, waarin het erop aan komt zoveel mogelijk kiezers aan zich te binden. De scherpe kantjes zijn afgevijld. Zelfs het partijlogo met de tricolore vlam is opgeborgen en ingeruild voor een blauwe roos. Ze staat voor 'une France apaisée'. Maar in de eerste ronde komt het er vooral op aan het eigen kamp zo massaal mogelijk te mobiliseren rond je corebusiness.

Toch blijft de jongste dochter van Jean-Marie maandenlang zeer hoog scoren in de peilingen. Maar begin april zit er een lek in het reservoir. Wie te lang als favoriet op kop ligt, vertoont doorgaans vermoeidheid aan de meet. Letterlijk zelfs in haar geval. In de laatste rechte lijn zegt ze een aantal afspraken af. Van die korte adempauze maakt ze gebruik om haar discours een zeer forse ruk naar rechts te geven. Onder meer met een volledige migratiestop. En de uitspraak: "Met mij als president zouden de aanslagen van Merah en de Bataclan niet plaatsgevonden hebben." Vader Jean-Marie ziet dat het (opnieuw) goed is en tweet: "Ik stem Marine".

Die woorden zijn nauwelijks koud, of middenin de laatste grote politieke uitzending op France 2 afgelopen donderdagavond - elke kandidaat krijgt "15 minuten om te overtuigen" - nodigt ook IS zichzelf uit in de campagne. Bij een islamitische aanslag op de Champs-Elysées komt één agent om en raken er twee zwaargewond. De uitzending wordt lichtjes omgegooid. De kandidaten die nog aan het woord moeten komen, kunnen niet om het onderwerp heen. "Dit maakt de komende jaren deel uit van ons dagelijks leven", stelt Macron wat defaitistisch vast. Fillon zet de strijd tegen het terrorisme als "hoogste prioriteit" bovenaan de agenda van de komende president. Voor Le Pen is het gedaan "met het laxisme, met de naïviteit. Er is nu nood aan helderheid van geest en moed."

Wat de impact van deze aanslag op de stembusgang van vandaag zal zijn, kan niemand uitmaken. Maar dat er één zal zijn, is zeker. Le Grand Flou is er alleen nog groter op geworden.