Hadden de VS het anders kunnen oplossen met Chen Guangcheng?
Wie had durven voorspellen dat de relatie tussen China en de Verenigde Staten voor een deel zou afhangen van een blinde mensenrechtenactivist? Vorige week leek het er nog op dat het bezoek van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton aan Peking, de band tussen de twee zou aansterken. Nu zoeken alle partijen een zo elegant mogelijke manier om uit een diplomatieke crisis te geraken.
Het begon allemaal toen de Chinese mensenrechtenactivist Chen Guangcheng vorige week aan zijn huisarrest ontsnapte, en bij de Amerikaanse ambassade aanklopte voor hulp. Het moet voor de VS verleidelijk zijn geweest om Chen en zijn familie zo snel mogelijk uit China te halen en in veiligheid te brengen. Maar er waren ook goede motieven om dat niet te doen.
Chen gaf allereerst zelf aan te willen blijven. Dat Chinese activisten in eigen land willen werken, en niet in het buitenland, komt ook de Chinese mensenrechtensituatie ten goede. Op diplomatiek niveau, kregen de VS een kans om aan Peking te laten zien dat zij geloven dat China in staat is te veranderen. Premier Wen Jiabao heeft herhaaldelijk aangegeven politieke hervormingen te steunen.
Bovendien kon China op deze manier het eigen gezicht nog redden: het zou zeer pijnlijk zijn voor Peking als een nationale held voor het oog van de hele wereld met hulp van de VS naar het buitenland had moeten vluchten.
Dat laatste werd ook mogelijk gemaakt dankzij Chen zelf. De activist legde de schuld van zijn lotgevallen altijd zorgvuldig bij de lokale autoriteiten van de provincie Shangdong, waardoor de grote leiders in Peking niet direct vernederd werden. Daarmee vergrootte hij voor zichzelf ook de mogelijkheden om veilig in China te kunnen blijven.
Vrouw en kinderen
Even leek alles opgelost. Chen verliet de ambassade uit vrije wil en de relatie tussen de VS en China had weliswaar een deuk opgelopen, maar was niet onherstelbaar beschadigd. Maar enkele uren later, toen Chen in het ziekenhuis (waar hij wordt behandeld voor een gebroken voet) was herenigd met vrouw en kinderen, veranderde hij van mening. Zijn vrouw was bedreigd door de beveiligers rond hun huis in Shangdong, waar hij zelf uit was ontsnapt. Vrienden die hem wilden bezoeken, waren in elkaar geslagen. Amerikaanse diplomaten die probeerden hem in het ziekenhuis te ontmoeten, werden niet toegelaten.
Chen begon te vrezen voor de veiligheid van zijn familie, met name die van zijn moeder en broers en belde naar een Amerikaans Congreslid. Deze hield de telefoon tijdens een behandeling van een mensenrechtencommissie tegen de microfoon. "De situatie hier is niet goed. Ik wil naar de VS", weerklonk in het Congres. "Ik wil rust."
"Donkere dag"
De Republikeinen waren er als de kippen bij om de hele gang van zaken te veroordelen. De regering van Barack Obama zou onzorgvuldig hebben gehandeld en volgens de Republikeinse presidentskandidaat Mitt Romney, had de Amerikaanse ambassade erin gefaald om maatregelen te treffen, die de veiligheid van Chen en zijn familie konden garanderen. "Dit is een donkere dag voor de vrijheid", stelde hij.
De Chinese autoriteiten hebben ondertussen toegezegd dat Chen (die nog steeds zegt geen politiek asiel in de VS te willen aanvragen, maar vooral even op adem te willen komen) een aanvraag kan indienen om in het buitenland te studeren.
Het is te gemakkelijk om de Amerikaanse handelswijze direct af te doen als "onzorgvuldig", want dat was het zeker niet. Maar er zijn wel fouten gemaakt. Het lijkt erop dat de VS steken hebben laten vallen, omdat ze wilden dat de situatie was opgelost voordat de besprekingen zouden beginnen tussen Peking en de Amerikaanse delegatie met onder anderen Hillary Clinton en de Amerikaanse minister van Financiën Timothy F. Geithner.
Geïsoleerd
Ze hadden meer tijd moeten nemen om garanties af te dwingen, zowel wat betreft de veiligheid van Chen en zijn familie, als de toegang van Amerikaanse diplomaten tot de activist, zodra deze in het ziekenhuis zou worden achtergelaten. Nu bleef hij volkomen geïsoleerd in een vreemde omgeving achter en kon de angst hem, na jarenlang geïsoleerd onder huisarrest te hebben geleefd, en na dagenlange onderhandelingen op het scherpst van de snede, naar de keel vliegen.
Toen zijn avondeten niet op tijd werd bezorgd, vertelde hij een vriend in paniek dat de wraak van de autoriteiten was begonnen.
