Heeft IS zijn hand overspeeld met verbranding gijzelaar?

De gisteren door terreurgroep Islamitische Staat (IS) online geplaatste video, waarin te zien is hoe een Jordaanse piloot letterlijk in vlammen opgaat, heeft het beoogde schokeffect teweeg gebracht. Maar is het effectief?  "Het uitbrengen van de video zou wel eens een miscalculatie kunnen zijn", zegt islamoloog Joas Wagemakers.

Jordanië staat voor alles waar IS een hekel aan heeft: het heeft goede banden met het Westen en een vredesverdrag met Israël. Het voert geen islamitische wetgeving uit en doet mee aan de internationale coalitie tegen IS. Daar komt nog bij dat de piloot, anders dan de andere gijzelaars die door IS zijn gedood, een strijder is. Iemand die actief mee heeft gedaan aan de oorlog tegen de beweging.

Deze cocktail van ingrediënten legitimeert voor IS de dood van de 26-jarige Mu'adh al-Kasasiba, die in december door IS boven het Syrische bolwerk Raqqa uit de lucht werd geschoten. Maar de manier waarop verbaast islamoloog Wagemakers, verbonden aan de Radboud Universiteit van Nijmegen: "In de islam is het verboden om mensen te doden met vuur. Dat is alleen aan God voorbehouden."

IS probeert de verbranding in de video 'goed te praten' door een uitspraak van de beroemde islamgeleerde Ibn Taymiyya aan te halen. "Hiermee lijkt IS te willen zeggen dat deze daad - het levend verbranden van een gevangene - is toegestaan als het kan leiden tot de preventie van agressie, waarmee in dit geval verdere Jordaanse militaire acties tegen IS lijken te worden bedoeld", aldus Wagemakers. "Het feit dat IS zich beroept op een vage uitspraak van een geleerde uit de dertiende eeuw, geeft wel aan dat hun legitimatie flinterdun is."

"IS is heel rationeel bezig"

Dat de Jordaanse piloot is verbrand en niet onthoofd, de methode die IS tot nu toe toepaste op gegijzelden, heeft volgens Wagemakers tot doel om een nog groter schokeffect teweeg te brengen. Alle video's die IS naar buiten heeft gebracht, laten zien "dat IS heel rationeel bezig is". Ze halen er alles uit wat eruit te halen valt.

De eerste video's, waarin Amerikaanse en Britse journalisten en hulpverleners figureerden, dienden als boodschap aan het Westen: val ons niet aan. Deze boodschap werd genegeerd en de eerste onthoofdingen waren een feit. De aandacht voor de onthoofdingen nam echter steeds meer af. Bij de Japanse gijzelaars Haruna Yakuwa en Kenji Goto was er bovendien geen militaire legitimatie in het spel. Japan doet immers niet mee aan de strijd tegen IS. "Maar het land had wel 200 miljoen euro gedoneerd aan landen die deelnemen aan de strijd, dus dat geld wilde IS terug", zegt Wagemakers. "Daar had het ook behoefte aan omdat de olie-inkomsten opdrogen."

De dood van de piloot kan vooral gezien worden als een vergelding aan het adres van het 'on-islamitische regime' van Jordanië, dat meedoet aan een coalitie die vooral uit westerse landen bestaat. 

Jordanië beweert dat Mu'adh al-Kasasiba al op 3 januari levend is verbrand. Een opmerkelijk gegeven, omdat het land na die tijd nog met IS heeft onderhandeld. De terreurgroep eiste de vrijlating van de Iraakse terroriste Sajida al-Rishawi, die in een Jordaanse dodencel zat vanwege deelname aan een bloedig bombardement in 2005. Jordanië stemde toe, maar wilde wel eerst een bewijs van leven van de piloot hebben. Daarop liet IS niets meer van zich horen.

Volgens Wagemakers is niet zeker of de Jordaanse piloot inderdaad begin deze maand al is gedood. "Jordanië wil de indruk wekken dat het goed heeft onderhandeld, dat het er alles uit heeft gehaald. Door te stellen dat de piloot is gedood voordat de onderhandelingen plaatsvonden, willen ze laten zien dat IS ze al die tijd aan het lijntje heeft gehouden."

Woedende reacties

In Jordanië is woedend gereageerd op de dood van de piloot. Direct nadat het nieuws bekend werd gemaakt, gingen honderden mensen de straat op. De krantenkoppen van vandaag hebben allemaal dezelfde strekking: er moet keihard worden teruggeslagen. Jordanië hield daad bij het woord: vandaag al zijn twee terroristen, onder wie de Iraakse Sajida al-Rishawi, opgehangen. Later in de week zullen er nog vier executies volgen.

Wat meespeelt in het ontwaakte sentiment, is dat de piloot afkomstig is uit de prominente Barasheh-stam, die traditiegetrouw loyaal is aan de koning. "Die houden er felle ideeën op na als het komt op wraak en bijvoorbeeld eerwraak", zegt Wagemakers. "De dood van een van hun zonen kan niet ongewroken blijven. In de media komt de vader vaak aan het woord. Er wordt gesproken in tribale termen. Niet: mijn familie demonstreert, maar mijn stam demonstreert."

Jordaniërs zijn over het algemeen uitgesproken negatief over de deelname van het land aan de internationale coalitie tegen IS. Ze willen dat de grenzen worden bewaakt, maar meer ook niet. "Jordanië houdt vast aan het idee dat het een veilige haven is in het instabiele Midden-Oosten."

IS had er mogelijk niet op gerekend dat de verbranding van de piloot een heel ander sentiment naar boven haalt. "Het zou kunnen dat ze hadden gedacht dat Jordanië zich terug zou trekken na de dood van de piloot. Dat zou dan een miscalculatie zijn."

De terreurgroep wil koste wat het kost voorkomen dat de aanvallen op het kalifaat worden opgevoerd. "IS heeft, anders dan al-Qaida, de laatste jaren enorm veel opgebouwd in Syrië en Irak. Hoe minder aanvallen, hoe beter dat is voor IS."

Het is volgens de islamoloog nog maar de vraag of Jordanië als reactie op de dood van de piloot zijn militaire acties tegen IS opvoert. "De verbranding is nog maar net gebeurd. De gemoederen lopen nu hoog op, maar kunnen over een aantal weken weer bekoeld zijn."