NAVO faalde in hulp met Libische bootvluchtelingen

De Raad van Europa geeft de NAVO en haar lidstaten een stevige veeg uit de pan voor de dood van 63 Libische bootvluchtelingen in mei vorig jaar. Ondanks de noodoproepen die werden verstuurd, kregen de vluchtelingen geen hulp. "Op verschillende niveaus is er tekortgeschoten en veel kansen om de levens van de mensen op die boot te redden, zijn verloren gegaan", laakt de Raad in een vandaag gepubliceerd rapport.

Het gaat om een kleine rubberboot die in 2011 de Libische hoofdstad Tripoli verliet met aan boord 72 Noord-Afrikanen die het Europese vasteland trachtten te bereiken. Om de boot vol te kunnen proppen met vluchtelingen hadden de mensensmokkelaars het aanwezige water en voedsel uit de boot gehaald.

Dramatisch verkeerd
Met bijna geen levensmiddelen aan boord, weinig brandstof en geen land in zicht, stuurde de boot na 18 uur varen een noodoproep uit: de 'kapitein' belde met een satelliettelefoon een Eritreese priester op van wie hij wist dat hij in Italië woonde. De priester contacteerde onmiddellijk de Italiaanse kustwacht. Die kon de boot lokaliseren en verwittigde de schepen in de buurt dat er een probleem was. Vanaf dat moment ging het dramatisch verkeerd.

Vrij snel kwam er een helikopter boven het bootje cirkelen die koeken en drinkbaar water dropte - en weer wegvloog. Er voeren ook even twee grote vissersboten langszij, maar die boden geen hulp.

Militair schip vaarde weg
Na tien dagen, toen de helft van de passagiers op de rubberboot al overleden was, kwam ook een groot militair schip dicht in de buurt varen. Zo dicht zelfs dat de overlevende passagiers achteraf vertelden dat ze de militairen konden zien lopen op het dek. Ook dit schip voer terug weg zonder hulp te verlenen.

Uiteindelijk, na 15 dagen, spoelde de rubberboot terug aan op de Libische kust. Slechts tien opvarenden hadden de helletocht overleefd. Alle tien werden ze gevangengenomen. Een van hen overleed omdat hij geen medische zorgen kreeg, de negen anderen werden weer vrijgelaten en vluchtten het land uit.

1.500 doden
De Raad van Europa heeft het incident aangegrepen om de problematiek van de bootvluchtelingen onder de aandacht te brengen. Onder meer omwille van de oorlog in Libië en de Arabische Lente probeerden in 2011 grote aantallen mensen de Middellandse Zee over te steken. Daarbij kwamen er minstens 1.500 om het leven.

Volgens de Raad moet er dringend iets gedaan worden aan het "vacuüm van verantwoordelijkheid" over de zoek- en reddingszone van een land dat niet in staat is mensen in nood te helpen. Zo konden de Libische autoriteiten de bootvluchtelingen niet te hulp schieten, maar namen noch Italië, noch Malta - die beiden op de hoogte waren van de zich aftekenende ramp - het initiatief om hulp te bieden. Vooral Italië had meer moeten doen, zegt de Raad van Europa.

Libische exodus
De NAVO krijgt ook kritiek. Het militair bondgenootschap was met verschillende van zijn lidstaten betrokken in operatie 'Unified Protector' in Libië en had moeten voorzien dat de oorlog in het land "een exodus" in gang zou zetten, zegt het rapport. "De NAVO nam haar verantwoordelijkheid niet op. Het hoofdkwartier in Napels stuurde de boodschappen over de boot in problemen niet door."

Een aanbeveling die de Raad van Europa daarom doet, is om "klaar en duidelijke" afspraken te maken over wat te doen bij noodoproepen, "zodat er geen verwarring kan bestaan over de verplichte zoek- en reddingsactie die op het getouw moet worden gezet om een boot in problemen te helpen". Zo is geweten dat een Spaans en een Italiaans schip in de buurt voeren toen de noodoproepen binnenkwamen, maar zij deden niets. Beiden waren betrokken bij de NAVO-operatie.

Overigens heeft de Raad met haar onderzoek niet kunnen achterhalen onder welke vlag het militaire schip voer dat de rubberboot benaderde. Ook de helikopter en de twee vissersboten konden niet geïdentificeerd worden.

Tragische sterfgevallen
Mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch reageert scherp op het rapport. "Vele vragen blijven onbeantwoord en het is de hoogste tijd dat de NAVO en haar lidstaten serieuze onderzoeken gaan uitvoeren naar wat de oorzaak is geweest voor deze tragische sterfgevallen en om te beoordelen wat kan worden ondernomen om herhaling van sterfgevallen op zee te voorkomen", zegt Judith Sunderland, senior onderzoeker West-Europa bij Human Rights Watch.

Een Franse koepelorganisatie van ngo's kondigde al aan klacht tegen de Franse staat te zullen indienen omdat ze geen hulp verstrekte aan mensen in nood.