UITGELEGD. Wat je moet weten over de Amerikaanse midterms van 2026

De inzet? Alles of niets. Als de Republikeinen hun meerderheid in het Congres verliezen aan de Democraten, raakt de agenda van Trump lam. Wat staat er precies op het spel, waarom zijn deze verkiezingen zo cruciaal en wie heeft momenteel de beste papieren in de peilingen?

1Wat zijn de midterms en waarvoor stemmen de Amerikanen?

Om de twee jaar worden in de Verenigde Staten verkiezingen gehouden voor het Congres, het Amerikaanse parlement. Wanneer die verkiezingen halverwege de vierjarige ambtstermijn van een president plaatsvinden, spreken Amerikanen van de midterms. Dit jaar vallen ze op dinsdag 3 november, exact twee jaar na de presidentsverkiezingen die Donald Trump opnieuw aan de macht brachten.

Het Congres bestaat uit twee kamers: het Huis van Afgevaardigden en de Senaat. Vergelijk het met twee onderdelen van het parlement die allebei een belangrijke rol spelen bij het goedkeuren van Amerikaanse wetten. De president kan dus niet zomaar al zijn plannen uitvoeren zonder rekening te houden met het Congres.

In 36 van de 50 Amerikaanse staten wordt dit jaar een nieuwe gouverneur verkozen. Ook in drie overzeese gebieden die onder Amerikaans bestuur vallen, vinden verkiezingen plaats. En dan vinden er nog verkiezingen plaats voor parlementen op staatsniveau en allerlei lokale functies. In bijna alle staten kiezen Amerikanen ook nieuwe leden van het deelstaatparlement. De verkiezingen bepalen dus niet alleen de machtsverhoudingen in Washington, maar hebben ook gevolgen voor het beleid op staatsniveau, bijvoorbeeld rond onderwijs en gezondheidszorg.

2Waarom zijn deze verkiezingen zo belangrijk voor Trump?

Momenteel hebben de Republikeinen de controle over zowel het Huis van Afgevaardigden als de Senaat. Dat maakt het voor Trump gemakkelijker om zijn politieke plannen door het Congres te krijgen. Maar die meerderheid is kwetsbaar, vooral in het Huis van Afgevaardigden

Volgens de huidige zetelverdeling beschikken de Republikeinen over 218 zetels in het Huis, tegenover 214 voor de Democraten. Er is daarnaast één onafhankelijke afgevaardigde die met de Republikeinen samenwerkt en twee zetels zijn momenteel onbezet. Om na de verkiezingen een meerderheid te behalen, heeft een partij minstens 218 van de 435 zetels nodig. De Democraten moeten dus minstens vier zetels meer behalen dan ze momenteel bezetten.

Ook in de Senaat hebben de Republikeinen op dit moment een meerderheid. Ze beschikken over 53 zetels, tegenover 45 voor de Democraten. Daarnaast zijn er twee onafhankelijke senatoren die met de Democraten samenwerken. De Democraten moeten netto vier zetels winnen om de meerderheid over te nemen. Drie extra zetels zouden een gelijke verdeling van 50 tegen 50 opleveren, waarbij vicepresident JD Vance als voorzitter van de Senaat de doorslag kan geven met een extra stem.

Met een meerderheid in het Huis van Afgevaardigden kunnen de Democraten belangrijke wetsvoorstellen van Trump tegenhouden en onderzoeken instellen naar zijn regering. Hun fractieleider Hakeem Jeffries maakt dan kans om de eerste zwarte voorzitter van het Huis te worden.

Veroveren ze ook de Senaat, dan kunnen ze bepaalde benoemingen van rechters en hoge regeringsfunctionarissen blokkeren. Trump blijft dan president, maar krijgt het veel moeilijker om zijn politieke plannen door het Congres te loodsen.

3Hoe staat Trump ervoor?

De verkiezingen komen voor Trump op een moeilijk moment. Zijn populariteit is de afgelopen maanden enorm gedaald: volgens een peiling van de Amerikaanse zender NBC van 18 oktober keurt nog maar 34 procent van de Amerikanen zijn functioneren als president goed.

Vooral de stijgende kosten van levensonderhoud spelen hem parten. Zo steeg de benzineprijs door de oorlog met Iran van 2,98 naar 4,33 dollar per gallon, een toename van 45 procent, ondanks zijn eerdere belofte om brandstof goedkoper te maken.

De Democraten proberen die economische onvrede in hun voordeel te gebruiken en richten zich op de hoge kosten van ziekteverzekeringen en de gevolgen van de Republikeinse zorghervormingen. Trump zet daar de daling van het aantal illegale grensovergangen tegenover, maar lijkt steun te verliezen bij kiezers die hem in 2024 nog aan de overwinning hielpen, onder wie een deel van de Latino’s. Volgens peilingen winnen de Democraten ook terrein bij jongere kiezers, de Republikeinen blijven dan weer sterker bij oudere leeftijdsgroepen.

4Welke partij maakt kans op de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden?

Voor de Democraten ligt de grootste kans op een machtswissel in het Huis van Afgevaardigden. Daar beschikken de Republikeinen over 218 zetels en kunnen ze rekenen op de steun van één onafhankelijke afgevaardigde. Hun meerderheid is daarmee bijzonder nipt. Op 3 november worden alle 435 zetels opnieuw verdeeld.

Dat betekent niet dat de strijd in alle kiesdistricten even spannend wordt. In veel kiesdistricten is één partij zo dominant dat de winnaar bijna op voorhand vaststaat. Dat komt deels door ‘gerrymandering’: het bewust hertekenen van kiesdistricten om een politieke partij te bevoordelen. Door zoveel mogelijk kiezers van de tegenpartij in enkele districten samen te brengen, of ze juist over verschillende districten te verspreiden, kan een partij ervoor zorgen dat ze zelf in meer districten wint. Zo kan ze meer zetels behalen, zelfs zonder meer stemmen te krijgen. Ook de natuurlijke geografische spreiding van kiezers zorgt ervoor dat sommige districten nauwelijks spannend zijn.

Volgens de meest recente prognoses van het Cook Political Report zijn er nog maar 17 districten waar beide partijen ongeveer evenveel kans maken.

De Democraten maken volgens diezelfde prognoses kans om het Huis te heroveren. Maar zelfs als dat lukt, betekent het niet dat ze een ruime meerderheid zullen hebben. Bij een kleine meerderheid kunnen enkele partijgenoten die tegenstemmen al volstaan om een wetsvoorstel te blokkeren.

Dat die meerderheid krap dreigt te worden, neemt niet weg dat de historische statistieken in het voordeel van de Democraten spelen. Sinds de Tweede Wereldoorlog leed de regerende partij bij 17 van de 19 midterms verlies in het Huis van Afgevaardigden, met een gemiddelde van 27 zetels. Toch kwam het in al die jaren maar zeven keer tot een echte machtswissel.

In 2010 verloren de Democraten onder president Barack Obama zelfs 63 zetels en daarmee hun meerderheid. Acht jaar later veroverden de Democraten tijdens het eerste presidentschap van Trump op hun beurt de meerderheid, met een winst van 40 zetels.

5Waarom wordt het moeilijker om de Senaat te veroveren?

De strijd om de Senaat ligt ingewikkelder. De Republikeinen beschikken er over een ruimere meerderheid en voor maar 35 van de honderd zetels worden dit jaar verkiezingen gehouden.

De aandacht gaat vooral uit naar een aantal swingstates, ook wel strijdstaten genoemd. Dat zijn staten waar de strijd tussen de kandidaten bijzonder spannend is en de peilingen weinig verschil laten zien. Momenteel springen vooral onderstaande tien staten in het oog.

In vrijwel al deze staten lijkt de Democratische kandidaat de voorbije weken terrein te winnen. Dat geldt zelfs voor Texas, dat traditioneel een Republikeins bolwerk is. Die verschuiving versterkt de kansen van de Democraten om bij de tussentijdse verkiezingen de controle over de Senaat te veroveren.

In Michigan moeten de Democraten bijvoorbeeld hun zetel verdedigen in een spannende strijd tussen Abdul El-Sayed en de Republikein Mike Rogers. In Texas probeert Democraat James Talarico de Republikein Ken Paxton te verslaan. Een Democratische overwinning zou er historisch zijn: de partij won er sinds 1988 geen Senaatszetel meer.

Bovendien verlopen verkiezingen voor de Senaat niet noodzakelijk zoals die voor het Huis. In 2018 verloren de Republikeinen onder Trump de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden, maar wonnen ze tegelijkertijd twee extra zetels in de Senaat.

6Kan Trump worden afgezet als de Democraten winnen?

Een Democratische overwinning zou de druk op Trump kunnen verhogen. Tijdens de campagne verwees de president zelf al naar de mogelijkheid van een nieuwe afzettingsprocedure, beter bekend als impeachment. Daarvoor is een gewone meerderheid in het Huis van Afgevaardigden voldoende. De Democraten zouden dus een procedure kunnen starten als ze daar de meerderheid behalen.

KIJK. Trump waarschuwt Republikeinen voor impeachment bij verlies tussentijdse verkiezingen

Maar daarmee is een president nog niet afgezet. Daarvoor moet de Senaat hem na een proces met een tweederdemeerderheid veroordelen. Als alle honderd senatoren meestemmen, zijn daarvoor 67 stemmen nodig. Zelfs als de Democraten beide kamers zouden veroveren, betekent dat dus niet automatisch dat ze Trump uit zijn ambt kunnen zetten. Daarvoor zouden ze vrijwel zeker steun van een aanzienlijk aantal Republikeinse senatoren nodig hebben.

7Kunnen de Republikeinen het tij nog keren?

De peilingen geven de Democraten hoop, maar de Republikeinen hebben één groot voordeel: geld. Volgens de BBC beschikten het Republikeinse comité en aanverwante groepen eind augustus over ruim 600 miljoen dollar, tegenover net geen 400 miljoen bij de Democraten. Het politieke actiecomité MAGA Inc., dat Trump en zijn Republikeinse bondgenoten steunt, voegt daar nog eens ruim 400 miljoen dollar aan toe.

Die middelen vloeien massaal naar advertenties. Volgens AdImpact werd alleen al in september meer dan één miljard dollar besteed aan tv-spotjes, waarbij de Republikeinen 200 miljoen dollar meer uitgaven dan hun tegenstanders. Daarnaast pompt Elon Musk volgens zo’n 366 miljoen dollar in de steun aan Republikeinse kandidaten.

8Wanneer weten we wie gewonnen heeft?

De verkiezingen vinden plaats op dinsdag 3 november, maar in verschillende staten wordt nu al vervroegd gestemd. Als de opkomst vergelijkbaar is met die van 2022, zullen naar verwachting iets meer dan honderd miljoen Amerikanen hun stem uitbrengen.

De eerste uitslagen worden in de nacht van 3 op 4 november Belgische tijd verwacht. Het is wel mogelijk dat de definitieve machtsverhoudingen pas later duidelijk worden, zeker als de uitslag in enkele cruciale kiesdistricten bijzonder nipt is.