"Vecht niet als kip zonder kop tegen Islamitische Staat"
Je zou denken dat de Irakezen opgelucht ademhalen nu de wereld meehelpt in het gevecht tegen Islamitische Staat. Maar toen Boris van Westering van de Nederlandse ontwikkelingsorganisatie Hivos met een groep Irakese mensenrechtenactivisten optrok, hoorde hij een heel ander geluid. "Mensen rennen als een kip zonder kop achter de alliantie tegen IS aan."
De meeste mensen hadden nog nooit van de yezidi's gehoord, maar deze zomer waren ze daar plotseling: een religieuze minderheid uit het noorden van Irak die door Islamitische Staat als verachtelijke ongelovigen wordt beschouwd. Ze zaten vast op een kale berg en dreigden om te komen van de honger en dorst. Als ze de berg zouden verlaten, zouden ze worden afgeslacht door Islamitische Staat.
De yezidi's waren niet het enige slachtoffer: telkens wanneer IS een dorp of stad veroverde, werden sjiieten, christenen, Turkmenen en soennieten die voor de regering hadden gewerkt, met honderden tegelijk geëxecuteerd. De organisatie rukte steeds verder op en er was een enorme vluchtelingenstroom op gang gekomen. Ook Erbil, een stad waar veel westerlingen wonen vanwege de olie-industrie, dreigde te vallen. De roep om 'iets te doen' werd steeds groter. Dit kón zo niet langer!
Je zou verwachten dat Irakese mensenrechtenactivisten opgelucht ademhaalden toen de Verenigde Staten in augustus luchtaanvallen boven Irak begonnen uit te voeren, maar zo simpel is het niet, weet Boris van Westering. Hij is net terug uit Libanon, waar hij een training heeft gehad met 21 mensen die allemaal proberen om het leven in Irak ietsje beter te maken. Ze zijn actief voor clubs die zich bezighouden met vakbonden of vrouwenrechten, met persvrijheid of mensenrechten.
"En natuurlijk waren ze doodsbenauwd voor IS", vertelt Westering. "Sommigen van hen wonen zelf in steden die door IS onder de voet dreigden te worden gelopen. Toch wilde bijna niemand vluchten. Er was één christelijke vrouw die haar koffers had klaargezet, maar de rest wilde blijven, juist omdat er zoveel mensen in nood waren."
Alle hulp tegen Islamitische Staat was op dat moment welkom, zou je zeggen.
"Vergis je niet: deze mensen hebben veel gezien. De vorige keer dat de VS ingreep, leidde dat alleen maar tot meer geweld en geen Irakees gelooft dat Amerika nu actie onderneemt om de burgerbevolking te helpen. Die willen hun olie in Erbil veilig stellen, denken ze. Ondertussen komen er ook burgers om bij de luchtaanvallen. Maar wat erger is: er wordt in het westen alleen maar gesproken over een militaire aanpak van IS."
Wat zou er nog meer moeten gebeuren?
"Er ligt verder helemaal geen strategie klaar. Islamitische Staat is een afschuwelijke organisatie, daar zijn we het allemaal over eens, maar die komt niet zomaar uit de lucht vallen. Er is in Irak zoveel ongelijkheid, onveiligheid en corruptie dat mensen, ook als IS zou zijn verslagen, de wapens zomaar weer kunnen oppakken waarop er weer een nieuwe groepering ontstaat. Als de mistoestanden niet worden aangepakt, kun je het gevecht tegen extremisme nooit winnen.
Zo heeft de vorige regering, onder leiding van de sjiietische premier Maliki, de soennietische bevolking volledig buitengesloten. Het is niet zo dat alle soennieten daarom liever in een 'rechtvaardig' soennitisch kalifaat leven, maar stel je voor: je ontvlucht IS en komt terecht in zogenaamd veilig gebied, waar je vrouw vervolgens wordt verkracht. De politie schenkt er geen aandacht aan en er is niemand die de daders zal vervolgen. Dat zet die soenniet op zijn minst aan het denken.
Zeker voor vrouwen is het leven in 'veilig gebied' helemaal niet veilig. Bij gebrek aan handhaving worden tribale wetten vaak nageleefd. Dat betekent bijvoorbeeld dat een vrouw die door IS is verkracht, in het veilige Koerdische gebied kan worden vermoord door haar familie omdat de familie-eer is geschonden.
De mensen waar ik de training mee heb gehad, vechten dagelijks tegen dergelijke mistoestanden. Dat was altijd al zwaar, maar door de strijd tegen Islamitische Staat, is er nóg minder aandacht voor deze problemen dan voorheen. De situatie wordt juist erger, bijvoorbeeld omdat er steeds meer zwaar bewapende milities over straat lopen. Dat is fout. Want hoe meer wetteloosheid, hoe meer voedingsbodem er ontstaat voor extremisme."
Het gevecht tegen Islamitische Staat "lijkt wel een hype", zegt Van Westering. "Als we werkelijk een einde willen maken aan de gruwelen, moeten we niet alleen F-16's sturen, maar ook de steun aan projecten in de burgermaatschappij opschalen en de Irakese regering onder druk blijven zetten om bepaalde wetgeving in te voeren en af te dwingen. Ja, dat is een kwestie van lange adem - niet eens van jaren, maar van decennia. Dergelijke problemen laten zich niet met een paar maanden wegbombarderen."
