Waarom de Poolse democratie in gevaar is
Polen gold lange tijd als het Centraal-Europese succesverhaal bij uitstek, maar sinds het aantreden van de conservatieve Recht en Rechtvaardigheid-partij in oktober verwordt het land tot een tumor in het EU-weefsel. Klap op de vuurpijl: een omstreden wetsvoorstel dat de Poolse rechtstaat op de helling zet.
Waar gaat het over?
In Polen is sinds oktober de nationalistisch-conservatieve Recht en Rechtvaardigheid-partij aan de macht. Die regeert met een absolute meerderheid. Aan het hoofd van de partij staat Jaroslaw Kaczynski, oud-premier van Polen. Kaczynski staat bekend als een aanhanger van de Hongaarse premier Orbán.
De nieuwe Poolse regering onder leiding van Beata Szydlo probeert in een razend tempo het staatsbestel te hervormen en zo het beleid van de vorige twee regeringen (telkens een coalitie van het Burgerplatform en de Poolse Volkspartij) terug te schroeven.
De meest in het oog springende maatregel is de hervorming van het Grondwettelijke Hof. Deze week stelde Recht en Rechtvaardigheid een wet voor waarmee de macht van het Grondwettelijke Hof ingeperkt kan worden. Het wetsvoorstel werd intussen goedgekeurd in het Poolse parlement en de Senaat.
Volgens Recht en Rechtvaardigheid zijn deze hervormingen nodig om het Grondwettelijk Hof 'efficiënter' en 'politiek evenwichtiger' te maken
Wat zegt het wetsvoorstel?
Door de wet zou het Grondwettelijk Hof niet langer kunnen fungeren als controleorgaan voor de regering. In de wettekst staat onder meer dat er een tweederdemeerderheid moet zijn voor de uitspraken van het Hof, in plaats van een gewone meerderheid. Volgens critici wordt het zo enorm moeilijk voor het Hof om tot geldige uitspraken te komen rond controversiële onderwerpen, en wordt het zo goed als onmogelijk om bepaalde omstreden wetten te blokkeren.
Daarnaast moeten de dossiers voortaan behandeld worden door 13 van de 15 rechters van het Hof, in plaats van de huidige 9. Daardoor zullen veel minder zaken behandeld kunnen worden, zeggen critici. Bovendien stelde PiS eerder al zelf vijf rechters aan, wat veel kritiek opleverde.
Volgens Recht en Rechtvaardigheid zijn deze hervormingen nodig om het Grondwettelijk Hof 'efficiënter' en 'politiek evenwichtiger' te maken.
Hoe hevig is de kritiek?
Hevig. De voorzitter van het Europees parlement Martin Schulz vergeleek de "dramatische" situatie in Polen al met een "staatsgreep". Volgens het Poolse Hooggerechtshof verliest het Grondwettelijk Hof door de wet een deel van zijn onafhankelijkheid en wil het parlement de werking van het Hof "belemmeren".
De Poolse oud-president Lech Walesa ging nog een stap verder en waarschuwde zelfs voor een burgeroorlog. Hij noemde leden van de regeringspartij roekeloos. De Luxemburgse minister Jean Asselborn zei dan weer dat de ontwikkelingen in Polen doen denken aan die in dictaturen en eiste dat de Europese Commissie in actie kwam. Luxemburg is op dit moment voorzitter van de Europese Unie.
De Europese Commissie heeft nu aan de Poolse regering gevraagd om "deze wet uiteindelijk niet aan te nemen, of minstens te wachten met de uitvoering ervan tot alle kwesties in verband met de impact voor de onafhankelijkheid en het functioneren van het Hof volledig zijn onderzocht", luidt het in een brief van vicecommissievoorzitter Frans Timmermans.
Ook de Polen zelf roeren zich. De afgelopen weken gingen ze massaal de straat op om te demonstreren tegen de plannen van premier Szydlo en Kaczynski. Ze zijn bang dat Recht en Rechtvaardigheid nog verder zal gaan en bijvoorbeeld haar grip op de media zal versterken.
Dat Polen op ramkoers ligt met de Europese Unie is een regelrechte blamage voor Donald Tusk, de Poolse voorzitter van de Europese Raad
Wat is de volgende stap?
Polen heeft de Raad van Europa, waarvan 47 landen lid zijn, gevraagd om een toetsing van de omstreden hervorming van het Grondwettelijke Hof. Daarmee reageert Recht en Rechtvaardigheid op de harde kritiek. Als deze veranderingen de fundamentele rechten van de EU schaden, kan de Europese Commissie een onderzoek instellen. Voorlopig blijft het bij een waarschuwing.
Volgens politieke waarnemers bestaat de strategie van Recht en Rechtvaardigheid erin om de grenzen van het toelaatbare opzoeken. De Commissie moet zich dan ook hard opstellen, want dat is de enige taal die Recht en Rechtvaardigheid begrijpt.
Dat Polen op ramkoers ligt met de Europese Unie is een regelrechte blamage voor Donald Tusk, de Poolse voorzitter van de Europese Raad.
Hoe is het succes van Recht en Rechtvaardigheid te verklaren?
In 1989 organiseerde Polen voor de eerste keer vrije verkiezingen, los van het communistische juk van de Sovjet-Unie. In de daaropvolgende decennia kon een grote groep Polen rijkdom verwerven. Er ontstond een middenklassse die ging reizen en vakantiehuisjes kon kopen.
Maar een significant deel van de bevolking kan zich dat nog steeds niet permitteren. Het gaat vooral om de oudere plattelandsbevolking die zich arm en minderwaardig voelt, zeker als ze de televisie opzetten en zien hoe het West-Europa vergaat. Na de val van het communisme is hun koopkracht licht gestegen, maar de gezondheidszorg is er bijvoorbeeld op achteruitgegaan. Dat pikken ze niet, daarom stemmen ze op Recht en Rechtvaardigheid.
Verrassend genoeg voelen ook veel jongeren zich tot de partij aangetrokken. Niet het conservatisme spreekt hen aan, wel het nationalistische karakter van Kaczynski en de zijnen. Werkloze jongeren in Polen hebben nood aan perspectief en zelfrespect. Zij willen niet langer voor een appel en een ei naar Groot-Brittannië trekken om daar senioren te verzorgen. Recht en Rechtvaardigheid heeft, als één van de enige Poolse partijen, beloofd om hen opnieuw trots te maken. Bijgevolg kon de partij ook bij hen gemakkelijk stemmen vergaren.
