سازمان همکاری شانگهای؛ پشتوانه امنیتی برای کشورهای آسیای مرکزی؟

بیشکک، پایتخت قرقیزستان، از امروز یک‌شنبه ۳۰ اگست تا اول سپتامبر برای چهارمین بار میزبان نشست سازمان همکاری شانگهای خواهد بود. پیش از این نیز در سال‌های ۲۰۰۷، ۲۰۱۳ و ۲۰۱۹ نشست رهبران کشورهای عضو این سازمان در پایتخت قرقیزستان برگزار شده بود.

امسال ۲۵ سال از تاسیس این سازمان می‌گذرد و قرقیزستان در چارچوب ریاست دوره‌ای خود، نشست سالگرد شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای را برگزار می‌کند.

این نشست در حالی برگزار می‌شود که سازمان همکاری شانگهای وارد بیست‌ و پنجمین سال فعالیت خود شده است. بیشکک همچنین میزبان نشست «شانگهای پلاس» خواهد بود. هم‌ زمان، روز دوشنبه ۳۱ اگست، ششمین دوره بازی‌های جهانی کوچ‌نشینان نیز به طور رسمی در شهر بیشکک افتتاح خواهد شد و تا ۶ سپتامبر ادامه خواهد داشت. به این ترتیب، قرقیزستان هم‌ زمان میزبان دو رویداد بزرگ بین‌المللی خواهد بود.

رهبران کدام کشورها در نشست بیشکک حضور خواهند داشت؟

بر اساس گزارش‌ها، انتظار می‌رود رهبران ۲۱ کشور به قرقیزستان سفر کنند. تاکنون حضور رهبران چین، روسیه، قزاقستان، هند و ایران در نشست سازمان همکاری شانگهای در بیشکک تائید شده است.

به گفته سخنگوی ریاست‌جمهوری قرقیزستان، برخی از رهبران همراه با همسران خود به این کشور سفر خواهند کرد و شماری از روسای جمهور نیز در قالب سفرهای رسمی دولتی به قرقیزستان خواهند رفت.

وزارت خارجه چین اعلام کرده است که شی جین‌پینگ امروز، یکشنبه ۳۰ اگست وارد بیشکک خواهد شد. او علاوه بر شرکت در نشست سازمان همکاری شانگهای، یک سفر رسمی دولتی نیز به قرقیزستان انجام خواهد داد.

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، نیز راهی بیشکک خواهد شد. به گفته دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، در کنار حضور پوتین در نشست‌ها و برنامه‌های سازمان همکاری شانگهای، «دیدارهای مهم و متعدد دوجانبه» نیز در دستور کار او قرار دارد.

حضور آنتونیو گوترش، دبیرکل ملل متحد، که دعوت سفر به بیشکک را پذیرفته است، اهمیت ویژه‌ای به این نشست می‌بخشد.

افغانستان در حال عضو ناظر سازمان همکاری شانگهای است. پس از به قدرت رسیدن طالبان، افغانستان نماینده‌ای در این نشست نداشته و به نوشته طلوع‌نیوز با وجود درخواست حکومت طالبان برای عضویت رسمی در این سازمان، تااکنون سازمان همکاری شانگهای در این باره تصمیم نگرفته است.

دستور کار نشست بیشکک

به نوشته وب سایت سازمان همکاری شانگهای، موضوع محوری نشست، بررسی روند توسعه سازمان همکاری شانگهای پس از ۲۵ سال فعالیت آن خواهد بود. ریاست دوره‌ای قرقیزستان در این سازمان با شعار «۲۵ سال سازمان همکاری شانگهای: همراه به سوی صلح پایدار، توسعه و شکوفایی» برگزار می‌شود.

در مرکز گفت‌وگوها، مسائل امنیت منطقه، مبارزه با تروریسم و افراط‌گرایی، جرایم فراملی و تهدیدهای سایبری قرار خواهد داشت. همچنین توجه ویژه‌ای به امنیت بین‌المللی اطلاعات معطوف خواهد شد.

در بخش اقتصادی، موضوعاتی چون یکپارچه‌سازی شبکه‌های حمل‌ونقل، انرژی، سرمایه‌گذاری و دیجیتالی‌سازی بررسی خواهد شد. هوش مصنوعی و کاربرد آن در اقتصاد و مدیریت دولتی، همچنین چالش‌های اقلیمی، محیط زیست، صحت، آموزش و پروژه‌های بشردوستانه نیز در دستور کار قرار دارند.

ابتکارهای اقتصادی و امنیت منطقه‌ای

یکی از طرح‌های مهم مورد بررسی، تاسیس بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای است. این طرح به عنوان ابزاری بالقوه برای تامین مالی پروژه‌های زیربنایی و سرمایه‌گذاری مطرح شده و همچنان در دست بررسی قرار دارد.

موضوع مهم دیگر، گسترش تسویه‌حساب‌های مالی با ارزهای ملی و کاهش موانع تجارت متقابل میان کشورهای عضو است. این اقدام می‌تواند زمینه گسترش همکاری در حوزه‌های سرمایه‌گذاری، مسیرهای حمل‌ونقل و همکاری‌های صنعتی را فراهم کند.

در بخش امنیتی که از موضوعات اصلی نشست بیشکک است، کشورهای عضو قصد دارند همکاری مشترک خود را در مقابله با تروریسم، افراط‌گرایی، قاچاق مواد مخدر، جرایم فراملی و تهدیدهای سایبری ادامه دهند.

دیدارهای دوجانبه

توجه زیادی به دیدارهای ولادیمیر پوتین با رهبران کشورهای شرکت‌کننده و به‌ویژه احتمال گفت‌وگوی او با نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، جلب شده است. انتظار می‌رود در این مذاکرات موضوعاتی مانند تجارت، انرژی، حمل‌ونقل، سرمایه‌گذاری و امنیت بین‌المللی مطرح شود.

دیدارهای رهبران کشورهای آسیای مرکزی نیز از اهمیت ویژه برخوردار است. توسعه کریدورهای حمل‌ونقل، همکاری‌های انرژی، مدیریت منابع آب و گسترش تجارت متقابل، از جمله موضوعات مهم برای کشورهای منطقه به شمار می‌روند.

دیدار پوتین و پزشکیان

انتظار می‌رود مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در حاشیه نشست سازمان همکاری شانگهای در بیشکک با ولادیمیر پوتین دیدار و گفت‌وگو کند.

به باور قاسم بیک‌محمد، کارشناس روابط ایران و آسیای مرکزی، دیدار مسعود پزشکیان و ولادیمیر پوتین با توجه به شرایط بسیار حساس و پیچیده کنونی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

او به بی‌بی‌سی گفت: «همانگونه که دستیار سیاست خارجی رئیس‌جمهور روسیه، یوری اوشاکوف، تصریح کرده است، به دلیل شرایط پیچیده خاورمیانه و مسائل مرتبط با ایران، وضعیت منطقه خاورمیانه مهم‌ترین محور مذاکرات سران دو کشور خواهد بود. این دیدار مشخص خواهد کرد که روسیه، در شرایطی که همچنان درگیر جنگ اوکراین است، تا چه اندازه آمادگی حمایت سیاسی یا غیرسیاسی از ایران در برابر آمریکا و غرب را دارد.»

معاهده جامع مشارکت راهبردی میان ایران و روسیه که در جنوری ۲۰۲۵ امضا شد، همکاری‌های گسترده‌ای از جمله در حوزه‌های امنیتی و نظامی را پیش‌بینی کرده و انتظار می‌رود بر ضرورت بهره‌گیری موثر از ظرفیت‌های آن تاکید شود.

آقای بیک‌محمد همچنین معتقد است که مسئله ایران برای شرکایی مانند روسیه تنها به روابط دوجانبه محدود نمی‌شود، بلکه موضوعاتی همچون سرنوشت مذاکرات تهران و واشنگتن، تاثیر تحریم‌های جدید امریکا علیه ایران، تغییر موازنه قدرت در منطقه، ثبات و امنیت غرب آسیا و وضعیت تنگه هرمز را نیز در بر می‌گیرد.

سازمان همکاری شانگهای؛ پشتوانه امنیتی برای آسیای مرکزی؟

سازمان همکاری شانگهای اکنون ۱۰ عضو اصلی دارد: روسیه، بلاروس، هند، ایران، قزاقستان، چین، قرقیزستان، پاکستان، تاجیکستان و ازبکستان.

چهار کشور آسیای مرکزی در کنار چین و روسیه از بنیان‌گذاران این سازمان در ۱۵ جون ۲۰۰۱ به شمار می‌آیند. ترکمنستان، دیگر کشور منطقه آسیای مرکزی، هرگز عضو سازمان همکاری شانگهای نبوده است، هرچند در نشست‌های آن به عنوان مهمان ویژه حضور داشته است.

تا کنون ۱۴ نشست سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در کشورهای آسیای مرکزی برگزار شده است. نشست پیش‌روی بیشکک پانزدهمین نشست این سازمان در منطقه خواهد بود. تا کنون ازبکستان و قزاقستان هر کدام چهار بار، و قرقیزستان و تاجیکستان هر کدام سه بار میزبان نشست سران این سازمان بوده‌اند.

اما این پرسش همچنان مطرح است که طی ۲۵ سال گذشته، اهمیت سازمان همکاری شانگهای برای کشورهای آسیای مرکزی چگونه تغییر کرده و امروز چه موضوعاتی در اولویت این کشورها قرار دارد؟

«آسیای مرکزی، هسته سازمان همکاری شانگهای»

شیرعلی رضایان، کارشناس روابط بین‌الملل در تاجیکستان، می‌گوید کشورهای منطقه در چارچوب سازمان همکاری شانگهای، گفتمان «آسیای مرکزی، هسته سازمان همکاری شانگهای» را دنبال می‌کنند، گفتمانی که به باور او با نقش کلیدی قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان در تاسیس، شکل‌گیری و توسعه این سازمان کاملا همخوانی دارد.

قابل ذکر است که سازمان همکاری شانگهای در طول ۲۵ سال گذشته اهمیت خود را در حوزه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، امنیتی، حمل‌ونقل، ترانزیت، فرهنگی و بشردوستانه برای کشورهای منطقه به اثبات رسانده است.

با گسترش عضویت سازمان، راه‌اندازی قالب «شانگهای پلاس» و پیوستن شرکای جدید، این سازمان به یکی از مهم‌ترین و معتبرترین ساختارهای چندجانبه در حوزه فعالیت خود تبدیل شده است.

آقای رضایان سه اولویت اصلی کشورهای آسیای مرکزی در چارچوب سازمان همکاری شانگهای را چنین برمی‌شمرد:

نخست؛ مشارکت در روندهای جهانی و حفظ توازن راهبردی

به گفته این کارشناس، عضویت کشورهای منطقه در سازمان همکاری شانگهای به آنها امکان می‌دهد در شکل‌دهی به دستور کار آینده این سازمان سهم داشته باشند و روابط خود با چین، روسیه، هند، پاکستان و ایران را در قالبی چندجانبه توسعه دهند.

او معتقد است که در شرایط کنونی نظام بین‌الملل، سازمان همکاری شانگهای برای کشورهای آسیای مرکزی نوعی پشتوانه امنیتی فراهم می‌کند و به آنها امکان می‌دهد در تعامل با قدرت‌های بزرگ و متوسط، توازن راهبردی خود را حفظ کنند.

دوم؛ همکاری‌های اقتصادی و جذب سرمایه‌گذاری

به باور آقای رضایان، طی سال‌های اخیر دیگر اعضای سازمان همکاری شانگهای همکاری‌های خود با کشورهای آسیای مرکزی را هم در قالب روابط دوجانبه و هم چندجانبه گسترش داده‌اند.

شیرعلی رضایان می‌گوید تمام کشورهای آسیای مرکزی از طرح ایجاد بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای حمایت می‌کنند، نهادی که می‌تواند تامین مالی پروژه‌های تولیدی، زیربنایی، حمل‌ونقلی و ترانزیتی را در فضای این سازمان تسهیل کند.

سوم؛ فناوری، هوش مصنوعی و توسعه سرمایه انسانی

این کارشناس تاجیک همکاری در حوزه فناوری‌های نوین، هوش مصنوعی و توسعه سرمایه انسانی را از دیگر اولویت‌های مهم کشورهای آسیای مرکزی می‌داند.

به گفته او، کشورهای منطقه از جمعیت جوان، ذخایر قابل توجه مواد معدنی راهبردی و موقعیتی رو به رشد در عرصه حمل‌ونقل و ترانزیت برخوردارند و همین موضوع ضرورت همکاری در این حوزه‌ها را دوچندان می‌کند.

او تاکید می‌کند که همکاری چندجانبه و متنوع در زمینه فناوری و سرمایه انسانی به کشورهای آسیای مرکزی کمک خواهد کرد وابستگی خود به یک کشور یا یک شریک خاص را کاهش دهند و از ظرفیت‌های موجود برای دستیابی به توسعه پایدار بهره ببرند.

اعلامیه بیشکک

انتظار می‌رود در پایان نشست سازمان همکاری شانگهای در پایتخت قرقیزستان، رهبران کشورهای عضو «اعلامیه بیشکک» را امضا کنند، سندی که به مناسبت بیست‌وپنجمین سالگرد تاسیس این سازمان تهیه شده است و پیش‌نویس آن در ماه جولای توسط وزیران خارجه کشورهای عضو تدوین و مورد توافق قرار گرفته است.

این سند قرار است رویکردهای مشترک کشورهای عضو را درباره توسعه بیشتر سازمان و همچنین مهم‌ترین مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی ثبت و منعکس کند.

همچنین بررسی مجموعه‌ای از اسناد مرتبط با امنیت، همکاری‌های اطلاعاتی، هوش مصنوعی، حمل‌ونقل، انرژی، تغییرات اقلیمی، صحت و آموزش در دستور کار قرار دارد. اصلاحاتی در منشور سازمان همکاری شانگهای و شماری از اسناد مربوط به سازوکارهای جدید امنیتی نیز در دست بررسی است.