Is 'virtual reality' de harddrug van de toekomst?

De recente overname van virtual reality-brillenbouwer Oculus door de reus Facebook doet hier en daar alarmbellen afgaan. Bij de omstreden Amerikaanse tv-psychiater Keith Ablow bijvoorbeeld, die suggereert dat virtual reality een nieuw soort drug zou kunnen worden. Heeft hij een punt?

Keith Ablow, die geregeld in het nieuws komt met omstreden stellingen, trekt van leer tegen virtual reality op de website van de conservatieve nieuwszender Fox News. Hij zegt gealarmeerd te zijn door de woorden van Facebook-topman Mark Zuckerberg dat de virtual reality-helm Oculus Rift je volledig "onderdompelt in een computergegenereerde omgeving" en dat dat aanvoelt alsof je effectief "op een andere plaats" bent.

"Als de Oculus Rift een farmaceutisch of medisch toestel was, in plaats van een headset voor spelletjes, zou de FDA (de voedings- en medicijnenwaakhond in de VS, nvdr) dat jaren bestuderen en rigoureuze klinische tests op vrijwilligers eisen, alvorens het zou worden goedgekeurd", stelt Ablow. "De FDA zou er zich van willen vergewissen dat het toestel geen onverwachte neveneffecten bezit, zoals depressie, aandachts- of angststoornissen of waanideeën. En het agentschap zou er zeker van willen zijn dat het niet verslavend was."

Epidemie van geesteszieken
Omdat de Oculus Rift een gamingtoestel is, zijn dergelijke tests niet gebeurd. "En dus is er geen controle", concludeert de tv-psychiater. Hij vraagt zich af of niemand bezorgd is over de gevolgen van virtual reality. De persoonlijke steek naar Zuckerberg - "iemand die mensen aanmoedigt om honderden valse vrienden te maken, ongewenste feedback te blokkeren en zichzelf te transporteren in games waar ze zich voordoen als ridders of moordenaars - krijg je er gratis bij.

En dan trekt Ablow alle registers open: "Facebook is een verslavende technologische drug die, zoals elke drug, mensen tijdelijk genot geeft en uiteindelijk mensen psychiatrisch ziek maakt. En mijn theorie is dat de Oculus VR de zaken zal verergeren." Hij stelt dat Zuckerberg en consorten een "epidemie van psychiatrische ziekten in de hand werken".

Dopaminemachines
De op het eerste zicht bijzonder conservatieve stelling van Ablow is niet helemaal nieuw en zelfs - jawel - tot op een bepaald niveau correct, tenminste als het gaat over het verslavende effect van internet en games. Alles draait rond dopamine, een neurotransmitter die een grote rol speelt bij het ervaren van genot en geluk. Dopamine verklaart bijvoorbeeld het verslavende element van cocaïne: bij cocaïnegebruik wordt de deur van het dopaminereservoir wagenwijd opengegooid.

Ook als we op ontdekking gaan, is dopamine een soort van 'motivator' en een beloning: ons lichaam wil er meer van. Daarom zijn het internet en games zo verslavend. Het zijn haast eindeloze poelen van ontdekkingen, of zoals Forbes het een tijd geleden zo mooi omschreef: "dopaminemachines uitgerust met joysticks en knappe graphics".

Schrijver Steven Kotler voegt daarbij het fenoneem van een 'flow' (hij schreef er een boek over vol: 'The Rise of Superman: Decoding the Science of Ultimate Human Performance') . Ben je 'in een flow', dan gaat alles goed en voel je je in topconditie. Nu is geweten dat bij een dergelijke toestand het lichaam drijft op een krachtige cocktail van noradrenaline, dopamine, endorfines, anandamide en serotonine. "Of in straatdrugbewoordingen: een snelle hit van speed, heroïne, XTC, marihuana en cocaïne."

'The Matrix'
Sporters kunnen in een 'flow' zitten, maar ook gamers. In veel beperktere mate weliswaar: vooral een 'loop' van dopamine om precies te zijn. Kotler suggereert dat het niet lang meer zal duren voor games ook endorfines, serotonines en anandamide zullen in triggeren. Hij gaat ervan uit dat gamemakers almaar meer zullen begrijpen hoe je een 'flow' in gang zet, geholpen door virtual reality-helmen als de Oculus Rift.

Kotler trekt daarom eenzelfde opvallende conclusie als Ablow: wanneer games erin slagen om een volledige 'flow' op gang te brengen, zou de virtuele wereld voor sommige mensen wel eens betekenisvoller kunnen worden dan de realiteit. Een verslaving dus, of een harddrug. Kotler schetst een wat 'The Matrix'-achtig beeld van een wereld waarin mensen meer in het virtuele dan in het reële gaan leven, tot virtuele jobs toe.

Krampachtig
Belachelijk? De volledig virtuele wereld Second Life, al meer dan tien jaar oud, was ooit een gigantische hit en een heuse verslaving voor talloze mensen. Grote bedrijven openden er hun virtuele kantoren, hielden er persconferenties en mensen verdienden er effectief (veel) geld en trouwden er zelfs. En Second Life lijkt misschien op sterven na dood, maar er is nu wel een nieuwe versie op komst voor - inderdaad - de Oculus Rift.

De hamvraag is of we daar zo krampachtig mee moeten omgaan als psychiater Ablow. Kotlers besluit luidt: "De virtuele realiteit zou kunnen betekenen dat mensen met verslavingsneigingen er een nieuwe drug in vinden om hun noden te lenigen. Maar als die noden verzadigd raken op een diepe, betekenisvolle en radicaal plezierige manier: is dat dan zo'n slechte zaak?"