Zit er een onbedoelde hypocrisie in ons feminisme?

In haar krachtige VN-toespraak roept Emma Watson mannen op om "ook hun steentje aan de emancipatie bij te dragen". Vooraleer we tot dergelijke aansporingen over gaan, moeten we onze eigen feministische ingesteldheid toch nog eens flink onder de loep nemen, zo blijkt. Hoe valt een al te onrealistisch schoonheidsideaal, de mediale verguizing van graatmagere topmodellen 'die te dik zouden zijn' en de alomtegenwoordigheid van 'vrouwelijke ziekten' als anorexia en boulimie te rijmen met onze strijd voor gendergelijkheid?

De gemoederen rond het moderne feministische gedachtegoed lopen vandaag weer hoog op. Vooral rond de krachtige HeForShe-speech van Emma Watson was heel wat commotie. De VN-toespraak van de 24-jarige actrice, waarin ze zowel mannen als vrouwen opriep om uit hun genderrollen te treden, staat echter in fel contrast met enkele ontstellende gebeurtenissen die zich in het verlengde van de lopende fashion weeks voltrokken. Daar stroomde de catwalk gewoontegetrouw vol met ongezond ogend magere modellen en rolde roddels rond de nieuwste it-girls en absoluut te volgen beautylooks weer hevig over de tong. Niet dat daar op zich iets mis mee is, maar de samenloop van tegenstrijdige omstandigheden doet toch op z'n minst een paar vragen rijzen. Dames, wat willen we nu eigenlijk: Een maatje 36 of een vrouwbeeld dat niet onderhevig is aan een dergelijk seksistische ondertoon?

Feminisme, "ook een mannenzaak"
De statement speech van de 24-jarige Emma Watson, die vooral een tirade was tegen 'de mannenhaat' waarvoor het contemporaine feminisme een synoniem geworden is, werd zowel door de media als door haar luisterend publiek gretig opgepikt. "Feminisme moet gaan om gendergelijkheid", stelde de 24-jarige actrice. De voormalige Harry Potter-ster benadrukte daarbij dat niet alleen vrouwen, maar ook mannen hun steentje aan de vrouwelijke emancipatiestrijd moeten bijdragen. "Pas wanneer ook mannen uit hun genderstereotiepe rol treden, zullen vrouwen de vrijheid vinden om dat ook te doen."

So far, so good. Want dat er meer evenwicht mag komen in man-vrouwverhouding binnen de huidige emancipatiestrijd, dat is zeker. Wat ons dan weer wel tegen de borst stuit, (excuus voor deze kleine woordspeling) is dat terwijl de vurige woorden van Miss Watson zich een weg naar menig feministisch hart wisten te branden, er in Milaan en Parijs acties van een heel ander soort plaatsvonden.

Niet alleen verscheen er in de shows van enkele befaamde Italiaanse modehuizen weer een legertje wandelende skeletten op de catwalk, ook was er een sterrenrol weggelegd voor een veertienjarig mager meisje en werd topmodel Kendall Jenner er verguisd, omdat ze zogenaamd 'te dik' zou zijn voor de runway. Die compleet belachelijk beschuldiging werd vervolgens door Australisch magazine 'Famous' nog wat kracht bijgezet door de graatmagere heupen en dijen van het model in kwestie te voorzien van onechte cellulitis. Waar gaat dat heen met de wereld?

Contradictio in terminis
Terwijl er dus aan de ene kant van de aardbol een knappe vrouw zich inzet om haar sekse in de toekomst op gelijke schaal met die van het andere geslacht te brengen, gaat er aan de andere kant van de wereld een mode- en media-imperium lustig verder met het ondergraven van deze moedige krachtinspanning. En hoewel je zou kunnen stellen dat het nastreven van gelijke kansen in onderwijs-, job- en toekomstperspectieven in se niets te maken heeft met de verschillende manier waarop mannen en vrouwen naar hun lichaam kijken, wordt het feministisch toch relevant wanneer je weet dat het nog steeds voornamelijk vrouwen zijn die door een obsessieve lichaamsbeleving getroffen worden.

Nog macaberder wordt het, wanneer je weet dat het - in tegenstelling tot wat Watson lijkt te beweren - niet de mannen zijn die voor dit onevenwicht zorgen. Het zijn daarentegen wel wij vrouwen zelf die de idee van 'onszelf als lustobject' in stand houden.

Anorexia en boulimie als 'vrouwenziekten'
Met de lichaamsbeleving van onze jonge meisjes gaat het niet goed. Eetstoornissen als Anorexia Nervosa en Boulimie swingen deze dagen de pan uit. "In ons land lijdt naar schatting 3,7% van de vrouwen aan de eetstoornis", zo zegt eetstoornisexpert Annik Simons van het UZA. Naast het feit dat eetstoornissen steeds vaker voorkomen, worden de meisjes (en jongens) die eraan lijden ook steeds jonger.

Naast eetstoornissen neemt het streven naar een ideaal lichaam ook minder ongezonde, maar daarom niet minder verstrekkende proporties aan. Zo vindt ongeveer tweederde van de Belgische vrouwen zichzelf te dik, en is niet minder dan 50 % van de vrouwen permanent op dieet. 

Wat binnen deze cijferverdeling het grootste probleem blijft, is dat eetstoornissen van het type AN/BN nog steeds grotendeels vrouwenziekten zijn: het zijn vooral jonge meisjes tussen 15 en 25 jaar die door een getormenteerde lichaamsbeleving getroffen worden. De reden voor deze ongelijke genderverdeling? Men kan niet anders dan deze te gaan zoeken in onze cultureel-maatschappelijke context.

Een kwestie van biologie of beeldvorming?
Of iemand al dan niet vatbaar is voor het ontwikkelen van een eetstoornis, kan dan wel genetisch bepaald zijn, toch mag een sterke invloed vanuit media en beeldvorming hier niet uit het oog verloren worden. Zowel in modemagazines en reclamecampagnes als op  televisie verschijnen steeds verfijndere en perfectere vrouwenlichamen. En dat vindt duidelijk zijn weerslag.

"Modereportages tonen een ideale wereld waarin pracht en praal de hoofdrol spelen en waarvan iedereen weet dat hij niet echt is", zo klinkt het bij voorvechters van het magazine-ideaal. "Ze willen vrouwen een utopische blik geven op het leven zoals het zou kunnen zijn, niet zoals het is." Allemaal goed en wel, maar als jonge vrouwen keer op keer met de neus op deze utopische idealen geduwd worden, wordt het wel heel erg moeilijk om deze 'onbereikbare staat van perfectie' nog uit de eigen lichaamsbeleving te bannen.

Het grootste probleem hierbij is dat de zogenaamde utopie waarvan sprake is, toch niet zo absoluut 'onhaalbaar' is als wel wordt aangenomen. In principe kan iedereen er min of meer uitzien als een wandelend geraamte, men moet er zich alleen gradueel voor uithongeren. En dat laatste blijken we dan ook massaal en op steeds grotere schaal te doen.

Niet mannen, maar vrouwen aan het roer
Nochtans, zo klinkt het bij veel mannen, "Ik heb liever een vrouw met een beetje pak aan". Waarom vrouwen zichzelf - en de rest van hun sekse - dan aan een permanente hongerstaking blijven onderwerpen om toch maar aan die ridicule magerzucht te voldoen? Het antwoord op deze prangende vraag, heeft jammer genoeg een vrij paradoxale en ontmoedigende uitkomst: het zijn niet de mannen, maar wij vrouwen zelf die de seksistische lichaamsbeleving in stand houden.

Kijken door de ogen van een man
De manier waarop de twee genders hun uiteindelijke rolinvulling kregen, heeft uiteraard een biologische grondslag. Op basis van de biologisch verschillende rollen die man en vrouw in de voortplanting speelden, ontstond het beeld van de man als 'actief, leidinggevend en zoekend subject' en dat van de vrouw als 'passief object': een object dat vooral bekeken wordt, en zichzelf daar ook van bewust moet zijn. Het is die mate van vrouwelijk bewustzijn dat verantwoordelijk is voor de zelfdestructieve manier waarop vrouwen hun lichaam zijn gaan beleven.

Het probleem zit 'm dus niet in de blik van mannen, maar wel in de blik van vrouwen zelf. Doordat vrouwen hun lichaam altijd zien, zoals zij vermoeden dat het bekeken wordt door een man, stellen zij hier constant hoge eisen aan. Het streven naar perfectie wordt een must. Het streven naar een ideaalbeeld een constante concurrentiestrijd. Een concurrentiestrijd met de 'perfecte vrouw' uit de media, maar ook eentje met alle andere vrouwelijke lichamen om ons heen.

Doorbreek de stilte
Het is pas wanneer vrouwen deze dubbele manier van naar zichzelf kijken kunnen loslaten, dat ook de beleving van het vrouwelijk lichaam als begeerlijk lustobject een halt kan worden toegeroepen. En pas wanneer de lichaamsbeleving tussen beide seksen iets gelijklopender is, kan er ook in de algemene genderbeleving een kentering tot stand komen.

Dus alvorens we met luide stem het mannelijk plichtsverzuim in de vrouwelijke emancipatiestrijd gaan aanklagen, moeten we - hoe triest het ook - misschien dus eerst de hand nog eens in eigen boezem steken.