Voorbeeldstad van Irak nu brandhaard van terrorisme

Aan het begin van de door Amerika geleide oorlog tegen Saddam Hussein gold Mosul als voorbeeldstad voor de rest van het land. De handel floreerde en het was er relatief veilig. Nu is de tweede stad van Irak in handen gevallen van de extremistische terreurgroep ISIS. Een gevoelige klap voor premier Al-Maliki en de algehele veiligheidssituatie.

Tien jaar geleden. De oorlog in Irak is in volle gang. Terwijl de gevechten rondom de hoofdstad Bagdad duizenden slachtoffers maken, lanceert de Amerikaanse generaal David Petraeus zijn zogenaamde 'Mosulmodel', beter bekend als zijn 'hearts and minds'-campagne. De harten van de Irakezen moeten volgens dit model veroverd worden door een verbeterde veiligheidssituatie, een groeiende economie en politieke hervormingen.

Mosul, een stad met 1,8 miljoen inwoners, dient als voorbeeld. Het is op dat moment de vreedzaamste grote stad in Irak. De handel bloeit en van brandstoftekorten, waar het land later zo onder te lijden zal hebben, is in het olierijke Mosul geen sprake. Petraeus draagt de macht van zijn strijdkrachten, 18.000 man sterk, mondjesmaat over op de Irakese veiligheidstroepen en de autoriteiten. Totdat de Amerikaanse strijdkrachten zich eind 2011 helemaal terugtrekken.

'In een gebied dat ooit het hart van de opstand was, heeft een combinatie van gevechten, training, politiek en samenwerking de belofte van vrede ingewilligd', spreekt de Amerikaanse president Obama zijn beroemde woorden. De oorlog heeft dan meer dan 2 biljoen dollar gekost, 4.486 Amerikaanse levens en meer dan 10.000 Iraakse.

We zijn nu 2,5 jaar verder. Van de 'belofte van vrede' is weinig meer over. Mosul is niet meer het kroonjuweel van Irak. De tweede stad van het land is overgeleverd aan ISIS, de extremistische terreurbeweging die sinds anderhalf jaar bezig is met een offensief in Irak en buurland Syrië, waar het delen van het noorden in handen heeft.

Vanuit hun bolwerk Falluja, dat ISIS in januari van dit jaar in handen kreeg, probeert de beweging steeds meer regio's in Irak te veroveren. Met de bezetting van Mosul heeft ISIS strategisch een gevoelige klap uitgedeeld aan de Iraakse strijdkrachten, die na vier dagen van gevechten de moed hebben opgegeven en de stad zijn ontvlucht. Net als 500.000 burgers overigens.

ISIS heeft het provinciehuis in handen, het vliegveld, de legerbasis en politiebureaus. De terreurgroep wist zo'n 1.440 gevangenen in de stad te bevrijden, voornamelijk ISIS-strijders. Daarmee kunnen ze hun troepenmacht versterken.  

Grens met Syrië
Mosul is de hoofdstad van de dunbevolkte en voornamelijk uit woestijn bestaande provincie Nineveh, dat een 300 kilometer lange grens met Syrië deelt. Dat maakt de nederlaag extra pijnlijk: Irak is zijn controle over het grensgebied kwijt. Vanuit Mosul kunnen de ISIS-strijders gemakkelijk plaatsen ten zuiden van de stad binnenvallen om zo op te rukken richting Bagdad. Tot nu toe is het ze niet gelukt de hoofdstad in handen te krijgen. De wens is er wel.

Het uiteindelijk doel van ISIS, dat staat voor de 'Islamitische Staat in Irak en Syrië', is - zoals de naam al aangeeft - een islamitisch kalifaat stichten in het gebied tussen de rivieren de Eufraat en de Tigris. Dat kalifaat moet gebaseerd zijn op de traditionele waarden van de profeet Mohammed, met de sharia als basis van het rechtssysteem. In het noorden van Syrië voert de groep geregeld publieke executies uit, dieven worden gestraft door amputatie van hun handen en vrouwen dienen zich te hullen in alles bedekkende kledij. De wetten van ISIS gaan zo ver dat de islamitische oppositie in Syrië zich van de groep heeft afgescheiden en tegen de extremisten ten strijde is getrokken.

Link met Al Qaida
ISIS wordt vaak omschreven als een aan Al Qaida gelieerde beweging. Historisch klopt dit, maar leider Ayman al-Zawahiri gooide ISIS uit zijn beweging toen deze zijn operaties uitbreidde naar Syrië. Het programma van ISIS is nog altijd vergelijkbaar met dat van Al Qaida.

Mosul is een overwegend soennitische stad, maar er wonen ook sjiieten, Turkmenen, christenen en Koerden. Die laatste bevolkingsgroep, die zijn machtsbasis in het noorden van het land heeft, beheerst naar verluidt nog altijd de oostelijke kant van de stad. Daar zijn goed getrainde groepen peshmerga's actief. De Iraakse premier Al-Maliki heeft op de televisie de hulp ingeroepen van deze troepen. Ook vroeg hij ongetrainde burgers deel te nemen aan de strijd. Het toont de zwakte van zijn eigen leger, bestaande uit 900.000 man, dat eerder fungeert als banenmachine dan als verdedigingsmacht.

Bagdad heeft na het vertrek van de Amerikaanse troepen nooit greep kunnen krijgen op Mosul, waar van oudsher veel families wonen die onder Sadam Hoessein in het Iraakse leger dienden. In 2004 bestormden soennitische opstandelingen de stad, die zij drie dagen bezet hielden. Met hulp van de peshmerga's werden de opstandelingen weer de stad uit gejaagd.

Ook kleinere steden in de regio, zoals het soennitische Tal Afar, zijn de afgelopen jaren geregeld in handen gevallen van de opstandelingen. Nu in Mosul weer de zwarte vlag met Koranverzen wappert, kan niet anders geconcludeerd worden dan dat de Iraakse autoriteiten hun greep op de regio kwijt zijn. Dit keer zijn er geen Amerikanen die hen kunnen bijstaan.