‘TikTokker heeft meer invloed dan een wetenschapper: waar ging het mis?’

Jan Michiels uit Eindhoven vraagt zich af waarom grote groepen mensen een TikTok-filmpje van een willekeurige influencer verkiezen boven een onderzoek van iemand die ervoor gestudeerd heeft. ‘En, erger nog, hoe is het gekomen dat deze zelfde groep niet eens meer openstaat om er een gesprek over te voeren?’

Het nieuwe normaal. Deze term is al vaak gebruikt, zeker in politieke context. Maar het lijkt er nu toch echt op alsof we aan de vooravond staan van een periode waarin de term ‘normaal’ opnieuw gedefinieerd dient te worden. Of misschien leven we er al een tijdje in, en hebben we het niet door, of willen we het niet doorhebben.

De westerse wereld is al decennialang, wellicht zelfs eeuwenlang, gefundeerd op een aantal begrippen. Democratie, vrijheid, de trias politica, om er een paar te noemen. Hoe lang al zijn we gewend dat wetenschap gebaseerd is op het stellen van een hypothese, grondig onderzoek doen, herhalend onderzoek doen (om ervoor te zorgen dat het eerste onderzoek geen toevalstreffer was) en de resultaten in de juiste context te publiceren?

Objectief

Hoe lang al zijn we gewend dat journalistiek gebaseerd is op nieuwsgierige
journalisten die ervoor hebben gestudeerd om onderzoek te doen, interviews te houden en objectief bericht te geven over bepaalde zaken? Oké, kranten als de Telegraaf zijn hier al heel lang geleden mee gestopt, of zijn er misschien zelfs wel nooit aan begonnen.

Maar als je het mis had, dan moest je je verantwoorden. Dan was daar een controle op, door collega’s, redacteuren, de maatschappij, de media. En als je te vaak onzin riep, dan werd je op gegeven moment niet meer serieus genomen of ontslagen, en raakte je in de vergetelheid.

Alles voor waar aannemen

Maar we lijken nu in een tijdperk te leven waarin dat allemaal niet meer bestaat. De trend dat alles sneller moet is al langer gaande, ook de manier waarop we informatie tot ons nemen. Maar waar het precies is gebeurd dat we informatie tot ons nemen en die zonder enige vraag te stellen voor waar aannemen, en alles afschieten wat daar niet in past, is me nog niet helemaal duidelijk.

Als Donald Trump met compleet verzonnen feiten en getallen komt en een uitgeprinte tweet van zichzelf langs zijn gezicht houdt als bewijs dan nemen we dat gewoon voor waar aan. In wat voor wereld leven we dat we dat normaal zijn gaan vinden?

Gevestigde media heeft ongelijk

Hoe is het toch gekomen dat halve bevolkingen geloven dat alles wat met gevestigde media en politiek te maken heeft pertinent ongelijk heeft? Ongeacht de inhoud, achtergrond en grondigheid van onderzoek?

Ik wil best meegaan in het narratief dat een grote groep zich geen onderdeel meer voelt van deze samenleving, en door eigen ervaringen weinig vertrouwen meer heeft in de gevestigde politieke orde. Maar als je er met enige vorm van redelijkheid naar kijkt kunnen we inmiddels toch wel concluderen dat het geboden alternatief geen verbetering brengt.

Misbruik van maken

Wanneer is het gebeurd dat we een TikTok-filmpje van een willekeurige influencer verkiezen boven een onderzoeksjournalist die ervoor gestudeerd heeft? En, erger nog, hoe is het gekomen dat deze zelfde groep niet eens meer openstaat om er een gesprek over te voeren, openstaat voor input van andersdenkenden?

Voor een hele grote groep is dit alles al realiteit, en dus normaal. Dat is namelijk exact wat er nu gebeurt. En er zijn zelfs een hoop politieke partijen die daar gretig misbruik van maken. We zien het in de VS (Trump), maar we zien het ook in Frankrijk (Front National), Duitsland (AfD), VK (Brexit- campagne, onder leiding van Nigel Farage) en Nederland (PVV en FvD).

Geen verantwoording afleggen

In Nederland hadden we al van Mark Rutte geleerd dat je geen verantwoording meer hoeft af te leggen voor je daden, dus is het dan gek om een stap verder te gaan en ook maar geen verantwoording meer af te leggen over de dingen die je roept? En waar we onze uitspraken op baseren?

Je kunt het argument opwerpen dat veel (linkse) journalisten en media er op dezelfde manier niet voor openstaan om met deze groep in gesprek te gaan, ‘want wat ze verkondigen is niet waar.’
En juist dat is dus levensgevaarlijk! Want daarmee stel je een ongefundeerde oproep van misinformatie gelijk aan een gedegen onderzoek door een professional.

Dus als er een groep is die roept dat wat er nu in de wereld gebeurt niet normaal is, heeft dan juist die groep niet in de gaten dat het zelf langs de realiteit leeft? Voorheen zou je denken: moeten we dan niet juist het gesprek aangaan met de andere kant van dit verhaal? Moeten we dan niet juist openstaan voor de boodschap van de andere kant?

Geen speld tussen te krijgen

En daar ligt nu juist het probleem, want dat lukt maar niet. Die andere kant staat daar niet meer voor open. Die andere kant baseert het wereldbeeld op leugens en misinformatie. Uiteraard ervaren ze dat zelf niet zo, anders zouden ze er niet zo sterk in geloven. Ze horen iets, nemen dat voor waar aan, want ze achten degene die het verkondigt legitiem, and that’s it. Er is geen speld meer tussen te krijgen. Vanaf nu is dát de waarheid.

Bovendien krijgen we elkaar niet meer gevonden. Het lukt niet meer om met elkaar in gesprek te gaan over meningsverschillen. Dat is nog wel het grootste gevaar. En dan helpt het niet mee dat er partijen zijn wiens hele bestaansrecht is die groepen nog verder uit elkaar te drijven.

Corona?

Is dat iets dat Covid-19 heeft gebracht, met de vaccinatie-discussie, of waren de
raderen daarvoor al in beweging? Voor dit alles is een simpele verklaring denk ik, maar ik ben er nog niet uit of dat de juiste is: het huidige educatieve systeem faalt gruwelijk. Want als je mensen opleidt om alles te geloven wat je hoort, zolang het maar binnen je eigen kaders valt, en figuren als Trump, Wilders, Le Pen en Farage verkiest boven redelijkheid, dan is het toch ergens misgegaan.

Jan Michiels (1988) woont in Eindhoven en is inkoper. Hij omschrijft zichzelf als een echt Brabantse bourgondiër die de wereld wil ontdekken en een stukje beter denkt te maken.