1 miljard euro minder voor Gemeentefonds: zo hard treffen Vlaamse besparingen jouw woonplaats
Voor het eerst in meer dan twintig jaar grijpt de Vlaamse regering in bij de groei van het Gemeentefonds, de belangrijkste inkomstenbron van de lokale besturen. Steden en gemeenten zullen de komende vijf jaar samen ongeveer 1 miljard euro minder ontvangen dan waarop ze hadden gerekend. Voor veel gemeenten slaat de maatregel een flink gat in de begroting. De verontwaardiging bij burgemeesters en schepen is dan ook groot. Een analyse van de vakgroep Bestuurskunde van de Universiteit Gent brengt de impact voor alle 285 Vlaamse steden en gemeenten in kaart: zoveel geld loopt jouw gemeente mis.
Om de begroting op orde te krijgen, grijpt de Vlaamse regering in bij het Gemeentefonds, de belangrijkste financieringsbron van de lokale besturen. Via dat fonds verdeelt Vlaanderen dit jaar 3,4 miljard euro onder de 285 steden en gemeenten. Waar het fonds normaal jaarlijks met 3,5 procent groeit, wil de regering-Diependaele die stijging de komende drie jaar beperken tot 1 procent in 2027, 1,25 procent in 2028 en 2 procent in 2029. Pas vanaf 2030 zou de groeivoet van 3,5 procent terugkeren.
Die beslissing stuit op felle kritiek van burgemeesters in heel Vlaanderen. Zij vrezen dat de lagere groei van het Gemeentefonds hun financiën zwaar onder druk zet. Gemeenten zullen hun begrotingen moeten herbekijken, investeringen dreigen te worden uitgesteld en ook belastingverhogingen liggen opnieuw op tafel.
De rekening voor jouw gemeente
Naar hoeveel geld moet elke gemeente straks op zoek om de financiële put te dichten? Terwijl veel lokale besturen de financiële impact nog in kaart brengen, berekende de vakgroep Bestuurskunde van de Universiteit Gent hoeveel inkomsten elke stad en gemeente dreigt mis te lopen door de lagere groei van het fonds. Voor die begrotingssimulaties gebruikten ze de meerjarenplannen van de lokale besturen, zoals opgenomen in de BBC-analysetool van het Agentschap Binnenlands Bestuur.
Door de verdeelsleutel van het Gemeentefonds, die al langer onderwerp is van discussie, worden vooral de groot- en centrumsteden getroffen. Antwerpen en Gent, de grootste ontvangers van middelen uit het fonds, zien eveneens de grootste bedragen verdwijnen. Het jaarlijks bedrag neemt nog steeds toe, maar minder sterk dan waarmee de besturen rekening hielden toen ze hun meerjarenplannen opstelden. Net dat zorgt voor kopzorgen, op een moment dat gemeenten ook al worden geconfronteerd met onder andere hoge inflatie en stijgende energieprijzen.
Tegen het einde van de bestuursperiode in 2031 loopt de geraamde minderinkomst voor Antwerpen op tot 290,7 miljoen euro en voor Gent tot bijna 140,8 miljoen euro. Daarna volgen onder meer Brugge (-31,4 miljoen), Leuven (-23,4 miljoen), Mechelen (-17,1 miljoen), Oostende, Sint-Niklaas, Hasselt en Aalst (telkens ongeveer 16 miljoen), en Kortrijk (-15,5 miljoen).
Solidariteitsprincipe
Aan de andere kant van de rangschikking staan kleinere gemeenten zoals Herstappe, dat tegen 2031 naar schatting 11.600 euro minder ontvangt. Ook Mesen en Horebeke blijven onder de grens van 200.000 euro. Daarnaast vallen ook enkele kapitaalkrachtige gemeenten op, zoals Sint-Martens-Latem (-326.000 euro), Linkebeek (-239.000 euro) en Oud-Heverlee (-599.000 euro). Dat heeft opnieuw te maken verdeelsleutel van het Gemeentefonds: volgens het solidariteitsprincipe krijgen gemeenten met meer inwoners, meer armoede of grotere maatschappelijke uitdagingen extra middelen, terwijl welvarendere gemeenten het met minder moeten doen.
Dat de verwachte minderinkomsten niet uniform zijn over heel Vlaanderen, vertaalt zich ook in het bedrag per inwoner. Op basis van de ramingen specifiek voor 2027 loopt het verlies uiteen van ongeveer 4 euro per inwoner (Overijse, Tervuren, Schilde, Sint-Genesius-Rode, Wezembeek-Oppem, Boortmeerbeek, Keerbergen, Kraainem en Sint-Martens-Latem) tot 46 euro per inwoner (Antwerpen en Gent).
Beleidskeuze
“Op basis van de ramingen wordt de impact van de maatregel op ongeveer 240 miljoen euro geraamd tegen 2029”, zegt UGent-onderzoeker Benjamin Descamps, die de simulatie uitvoerde. “Dat bedrag sluit aan bij de besparing die de Vlaamse regering voor ogen heeft.”
Hij verduidelijkt dat de simulaties rekening houden met zowel de basisdotatie als de aanvullende dotaties van het Gemeentefonds, wat ook een verklaring kan zijn waarom sommige bedragen afwijken van de lokale inschattingen. Het gaat bovendien om prognoses: hoe groot de uiteindelijke minderontvangsten zullen zijn, zal nog moeten blijken.
Basisdotatie versus aanvullende dotaties
Het Gemeentefonds is de belangrijkste geldstroom van de Vlaamse overheid naar de lokale besturen. Dit fonds is opgedeeld in twee grote stromen: de basisdotatie en de aanvullende dotaties, waarbij het verschil vooral zit in wie het geld krijgt en waarvoor het dient.
De basisdotatie is de algemene basisfinanciering die iedere Vlaamse gemeente ontvangt. Dit geld is bedoeld voor de normale, dagelijkse kosten, zoals het openhouden van het gemeentehuis, de werking van het OCMW of het onderhoud van de lokale wegen. De verdeling gebeurt via een wettelijke formule op basis van objectieve kenmerken, zoals het aantal inwoners, de oppervlakte van de gemeente en de mate van sociale kwetsbaarheid.
De aanvullende dotaties zijn daarentegen gerichte budgetten die alleen naar specifieke gemeenten gaan. Dit geld compenseert bijzondere, extra kosten. Het bekendste voorbeeld is de aanvullende dotatie voor centrumsteden, die extra middelen krijgen omdat zij door hun regiofunctie meer kosten hebben voor zaken als mobiliteit, cultuur en veiligheid.
“Had Vlaanderen alleen de aanvullende dotaties aangepakt, dan zou de besparing volgens dezelfde simulaties ongeveer 50 miljoen euro hebben bedragen”, zegt Descamps. Ook dat was een mogelijke beleidskeuze. De impact voor de meeste gemeenten zou in zo’n scenario een stuk kleiner zijn geweest, maar het zou de Vlaamse begroting ook veel minder hebben opgeleverd. Dat komt omdat de aanvullende dotaties, in tegenstelling tot de basisdotaties, alleen voor de centrumsteden worden geïndexeerd.
De breedste schouders – zij die het meeste ontvangen uit het Gemeentefonds – pakken dan wel het grootste verlies, dat neemt niet weg dat de impact voor heel Vlaanderen aanzienlijk is. Steden en gemeenten rekenden de komende vijf jaar op ongeveer 25 miljard euro uit het Gemeentefonds. Door de ingreep zullen ze volgens de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG) samen zo’n 1 miljard euro minder ontvangen dan verwacht, ofwel een daling van ongeveer 4 procent van hun belangrijkste inkomstenbron.
Toenemende personeels- en pensioenuitgaven
“De indexering van 3,5 procent werd al in 2005 vastgelegd”, legt onderzoeker Descamps uit. “Daarbij ging men uit van 1,5 procent inflatie en 2 procent groei. Dat systeem werd uitgewerkt in een periode van lage inflatie.” Vandaag is die context echter helemaal anders. Volgens lokale besturen volstond die groeivoet de voorbije jaren al nauwelijks om de oplopende kosten te volgen. Nog vóór de Vlaamse regering aankondigde dat ze die groei zou afremmen, waarschuwden steden en gemeenten dat vooral de oplopende personeels- en pensioenuitgaven hun financiën steeds zwaarder onder druk zetten.
Die bezorgdheid klonk ook eerder bij de VVSG. In een eerder interview stelde woordvoerder Nathalie Debast dat zelfs een jaarlijkse groei van 3,5 procent onvoldoende was om alle financiële uitdagingen op te vangen. “Alleen al de pensioenlasten stijgen sneller dan het Gemeentefonds”, zei ze toen. Tegen de achtergrond van de geplande afremming van de groei krijgt die waarschuwing vandaag extra gewicht.
LEES OOK.
