Ieder mens heeft het recht te worden geparodieerd

Dit is een doelgerichte aanval op de vrijheid van meningsuiting, klonk het direct na de aanslag op de redactie van het satirische weekblad Charlie Hebdo. Hoe moeten satirici op die aanval reageren? Nog meer harde grappen? Of is het logisch dat men voorzichtiger wordt? De scherpste opinies uit internationale (satirische) media op een rij.

"Satire is een culturele barometer"

Joe Randazzo is schrijver en voormalig hoofdredacteur van de Amerikaanse satirische website The Onion:
Satire hoort bij een vrije samenleving, het is een absolute noodzaak, vindt Joe Randazzo. "Zelfs in de meest repressieve middeleeuwse koninkrijken begrepen ze de noodzaak van de hofnar, die ene ziel die het was toegestaan om de waarheid te vertellen door middel van humor." Satire is de meest krachtige vorm van vrije meningsuiting, omdat het gericht is op de machthebbers. "Het is de kanarie in de kolenmijn, een culturele barometer, en die moet altijd duwen, duwen, duwen tegen de grenzen van de samenleving om te zien hoeveel die is gegroeid."

We moeten positief blijven, vindt Randazzo. Hij herinnert de lezer eraan dat het concept van mensenrechten een relatief nieuw fenomeen is in onze samenleving, slechts een paar honderd jaar oud. "Het maakt deel uit van ons intellectuele wereldbeeld, en is onlosmakelijk verbonden aan ons dagelijkse leven, maar het is nog steeds bezig een weg te vinden naar ons hart, ons dna. Ik kan alleen maar hopen dat tragedies zoals die in Parijs onze idealen sterker, niet zwakker, zullen maken."

"Gevoelens van beledigde mensen wordt te vaak verheven boven de vrijheid van meningsuiting"

Brendan O'Neill, hoofdredacteur van het Britse online magazine Spiked:
"Het is fout om de aanslag op Charlie Hebdo te zien als een daad van buitenaf, gepleegd door mensen die wars zijn van de waarden van de Franse Republiek", schrijft Brendan O'Neill van het online tijdschrift Spiked. "Het is een tragisch feit dat deze barbarij wel degelijk past in een patroon dat zich manifesteert in het moderne Europa. Het is een trend van vernielen, verpletteren en censureren van commentaar, kunst en literatuur die een kleine groep mensen zou beledigen. Oftewel, de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo is een extreme vorm van iets dat al veel langer gemeengoed is, namelijk de intolerantie tegenover zaken die door een bepaalde groep mensen als choquerend worden ervaren."

Met die gekwetste groep wordt te veel rekening gehouden, vindt O'Neill. "Of het nou gaat om het sluiten van kunsttentoonstellingen, of het intrekken van krantenartikelen, tegenwoordig worden de gevoelens van deze groep beledigde mensen maar al te vaak verheven boven de vrijheid van gedachten en meningsuiting. Het Parijse bloedbad is een domme, bloedigere versie van deze drang."

"Ieder mens heeft het recht om te worden geparodieerd"

Tim Wolff, hoofdredacteur van het satirische Duitse blad Titanic:
Het tijdschrift Titanic plaatste eerder ook grappen over de islam en moslims. De hoofdredacteur houdt het hoofd echter koel: "We hoeven nog geen alarm te slaan. We hebben in het verleden zeer kritische grappen over de islam gepubliceerd en we hebben gemerkt dat de moslims, in ieder geval in Duitsland, heel goed in staat zijn om met dit soort humor om te gaan."

Zorgen grappen over de islam dan niet voor fellere reacties dan andere grappen? "Onze ervaring is dat het veel makkelijker is om de woede van christenen of fans van Michael Schumacher op de hals te halen." Als deze aanvallen op Charlie Hebdo inderdaad het werk van islamisten is, dan maakt het satire nog relevanter, vindt Wolff. Het zal zelfs aanleiding kunnen zijn voor meer satire. Ook als dat voor nog meer geweld zorgt? "Ja. Natuurlijk zijn we bang. Echter, als satirici zijn we verplicht aan het principe gehoor te geven dat ieder mens het recht heeft om te worden geparodieerd. Dit mag niet stoppen, enkel en alleen omdat er dan een aantal idioten mogelijk in het rond gaan schieten."

"Het is moeilijk om het goed te doen"

Mayte Quílez, hoofdredacteur van het Spaanse satirische weekblad El Jueves, gevestigd in Barcelona:
"Als je je met religie bemoeit, word je bestempeld als onverantwoordelijk, en als je je vingers er niet aan wil branden, ben je een lafaard. Het is moeilijk om het goed te doen. We denken altijd dat de grenzen van humor nog verder kunnen worden opgerekt omdat we in een vrije samenleving leven. Maar dat is niet het geval."

"Niet afbeelden van spotprenten is als cartoonisten opnieuw vermoorden"

W.W. Chattanooga over satire en terrorisme op The Economist:
Op de site van The Economist schrijft W.W. Chattanooga over de kracht van de cartoon. Spotprenten kunnen een idee over ter wereld onmiddellijk overbrengen, zonder woorden, zonder nuance. "Niet voor niets heeft Napoleon ooit gezegd dat de karikaturale tekeningen van James Gillray 'meer invloed hebben gehad op mijn neergang dan alle Europese troepen bij elkaar'." (Zie hier een kort essay over de kracht van de cartoon)

Veel media kozen ervoor de cartoons over Mohammed niet te laten zien, maar beschrijven de tekening vervolgens wel. Dit is zeer schadelijk, vindt de auteur. "Het beschrijven van een cartoon, oftewel het uitleggen van de grap, verpest het, maakt het onschadelijk." Chattanooga vindt dat media, zoals CNN en AP, de kijker en de lezer op het verkeerde been zetten door de provocatie van deze cartoons uit de weg te gaan. "De boodschap zit in het medium - de cartoon - en die boodschap gaat verloren als je het niet afdrukt. Sterker nog: door deze cartoons niet te laten zien, geef je toe aan de terroristen."

"Stéphane Charbonnier, Jean Cabut, Georges Wolinski en Bernard Verlhac, de vier Charlie Hebdo cartoonisten die werden vermoord, riskeerden de dood door het beoefenen van hun satirische kunst. Zij weigerden om gecensureerd te worden. Door hun cartoons te onderdrukken, vermoord je hen opnieuw."