Vier vragen over de militaire aanwezigheid van NAVO in Oost-Europa

Naar aanleiding van de historische NAVO-top in Wales morgen heeft de secretaris-generaal Anders Fogh Rasmussen al heel wat straffe taal gesproken. NAVO-lidmaatschap voor Oekraïne, hevige dreigingen richting het Kremlin én extra mankracht en basissen in de Baltische staten en Polen. Dat laatste zal hoogstwaarschijnlijk goedgekeurd worden tijdens de topontmoeting. Wij nemen daarom de militaire aanwezigheid van de NAVO op de korrel.

1. Waarom moeten er NAVO-troepen naar Oost-Europa?
De Europese Unie en de Verenigde Staten proberen de invloed van het Kremlin al maanden uit Oekraïne te houden via economische sancties. Maar die sancties lijken Moskou niet af te schrikken. Bij de Oost-Europese bondgenoten van de NAVO zit de schrik er goed in dat ze het volgende slachtoffer zijn van de Russische president Vladimir Poetin. De Baltische staten zitten namelijk met een Russischtalige minderheid en Poetin gooit alles in de strijd om die groep te beschermen. Toen de Oost-Europese staten na de val van de Sovjet-Unie lid werden van de NAVO werd er weinig gewijzigd aan de commandostructuur aangezien de dreiging van de Sovjet-Unie wegviel. Hoewel het onwaarschijnlijk lijkt dat Poetin een NAVO-lid zou aanvallen, zit de angst er wel in. Met de versteviging van de NAVO-structuren willen ze Oost-Europese leden het vertrouwen geven dat ze volwaardige NAVO-leden zijn. Het bezoek van de Amerikaanse president Barack Obama aan de Baltische staten moet hen ook het gevoel geven dat ze er niet alleen voor staan.

2. Gaan we de Russen dan niet provoceren?
Het opzetten van een NAVO-troepenmacht van 4.000 soldaten dat binnen de 48 uur paraat moet staan zal zeker een doorn in het oog van Poetin zijn. De Russische president noemde de NAVO eerder al een "bedreiging". De NAVO moet trouwens oppassen met wat ze doen aan de grenzen van de Baltische staten want in 1997 werd er daar al een verdrag tussen de NAVO en Rusland over gesloten. In dat verdrag zegt de NAVO dat ze geen permanente strijdkrachten zullen plaatsen in de buurt van de Russische grens. Maar dat is nu net het plan van secretaris-generaal Rasmussen. Maar zoals dat in de diplomatieke wereld gaat is het taalgebruik van groot belang. Het gaat namelijk niet om permanente aanwezigheid volgens de NAVO, maar wel om een tijdelijke roterende strijdkracht. Hoewel Rusland al een waslijst aan overtredingen van het internationaal recht heeft verzameld in Oekraïne wil het Westen zich houden aan het verdrag uit 1997. "Wij willen ons niet verlagen tot het Russische niveau", zegt een diplomaat tegen Foreign Policy. Rasmussen wil dat de NAVO-troepenmacht tegen Kerstmis is opgebouwd en kan roteren. Die troepenmacht zou trouwens enkel en alleen inzetbaar zijn binnen NAVO-gebied.

3. Hoe zit het nu met dat lidmaatschap voor Oekraïne?
De kans dat de leden van de NAVO Oekraïne opnemen als lid is zowat nihil. Volgens de Nederlandse minister Timmermans is het NAVO-lidmaatschap voor Oekraïne "nu niet aan de orde". Dat vertelde professor Alexander Mattelaer (VUB) vorige week ook al aan onze redactie. "Het staat buiten kijf dat Oekraïne de top zal kleuren", zegt hij. Maar de initiatieven zullen zich beperken tot een verdere militaire aanwezigheid in de bestaande lidstaten van de NAVO volgens hem. Onderzoeker Shashank Joshi van het Royal United Services Institute in London treedt hem bij: "Een confrontatie met Rusland op Oekraïens grondgebied is uitgesloten". Hoewel Oekraïne zich graag bij het bondgenootschap zou willen voegen, blijft dat voorlopig ondenkbaar. Maar het is wel realistisch dat de NAVO adviseurs naar Oekraïne stuurt om het regeringsleger te helpen.

4. Kan Poetin nog afgeschrikt worden?
Terwijl Brussel en Washington steeds meer economische sancties invoeren tegen Rusland, blijft Poetin zijn zin doen in Oekraïne. Europa en de VS zijn op zoek naar gerichte maatregelen die meer effect hebben dan de voorgaande sancties tegen het Kremlin. Maar niemand heeft de juiste ervaring om een land als Rusland te isoleren. De sancties die tegen Iran werden uitgesproken zijn niet te vergelijken met deze. Ook de gevolgen van de economische sancties zijn moeilijk in te schatten volgens experts. En in Europa is niet iedereen fan van de sancties tegen Poetin. Het gaat al slecht met de Europese economie en economische verliezen door de handelsoorlogen zijn moeilijk te verdedigen in de lidstaten. Ian Bond van de denktank Center for European Reform is van mening dat de Europese Unie Poetin niet kan afschrikken. Zes maanden geleden had de NAVO en de EU wel nog de middelen om Poetin koest te houden, maar ze hebben te lang gewacht volgens Bond. Tijdens de Koude Oorlog was er een brede consensus over de nucleaire dreiging van de Sovjet-Unie, maar de vraag is of de NAVO vandaag unaniem in de bres zou springen om de hoofdstad van Letland te verdedigen. Eén ding staat vast: het wereldtoneel is op één jaar grondig door elkaar geschud. De historische NAVO-top zal zich grondig moeten bezinnen in Wales over het veiligheidsbeleid en de kerntaak van het bondgenootschap.