Is dit de reden dat zo weinig vrouwen topjobs bezetten?

Nergens is de ongelijkheid tussen man en vrouw in de ontwikkelde wereld zo duidelijk als op de werkvloer. De opvoeding wordt met de vinger gewezen, het tekort aan ondersteuning voor de combinatie werk en gezin, het glazen plafond, de mannen die alles zouden tegenhouden. Maar één niet onbelangrijke factor blijft zwaar onderbelicht: de psyche van de vrouw. Want net zoals je veel kan als je in jezelf gelooft, kan je ook veel mislopen omdat je dat niet doet. Is een psychologisch proces de belangrijkste reden dat zo weinig vrouwen topjobs bezetten? Of hoe vrouwen hun eigen carrière naar de verdoemenis denken.

Een laag zelfbeeld, geen vertrouwen in eigen kunnen, successen afzwakken, eigen aandeel verkleinen en algemeen voelen dat ze niets kunnen en dus zeker het succes niet verdienen. Er is altijd dat kleine stemmetje in ons hoofd dat zegt dat we minder goed zijn dan de rest denkt, dat we geluk hebben gehad en dat we wel gauw ontmaskerd zullen worden.  Het 'Imposter Syndrome' werd het gedoopt: het 'bedrieger'-syndroom.

Succesvolle slachtoffers
Zelfs actrice Meryl Streep liet zich ooit ontvallen: "Ik kan toch helemaal niet acteren, wat doe ik hier in godsnaam?"

"Mensen vinden je geniaal omdat je een boek kan schrijven. En dan zit je daar: 'nee, dat ben ik niet'. Je begint te denken: 'Ben ik een oplichter? Heb ik gewoon geluk gehad? Misschien is het omdat ik hard werk?' Het is een constante wissel tussen veel en weinig zelfvertrouwen", getuigt schrijfster Veronica Henry in de Daily Mail.

Steun uit onverwachte hoek
Ook professor en fysicus Athene Donald (Cambridge) beschreef haar eigen 'bedriegers'-gevoel onlangs op haar blog. Riskant, want het toegeven is jezelf blootgeven en je zwakke plek bekend maken. Maar ze vond het nodig: "Jonge vrouwen moeten zien dat ze niet de enige zijn die aan zichzelf twijfelen, én dat dat geen reden is om er niet voor te gaan." Onverwacht raakte Athene een gevoelige snaar: de blog werd overspoeld met gelijkaardige getuigenissen.

Ex-vicerector van de universiteit van Cambridge, Alison Richard, vertelde hoe ze dacht dat de brief waarin ze werd toegelaten aan de universiteit 'een vergissing' moest zijn. Anderen getuigen hoe ze complimenten afwimpelen: 'Ik kon het niet zonder mijn team', 'ik was toevallig op het juiste moment op de juiste plaats' of 'ach, dit kan iedereen'.

Fijne lijn
Voor vele vrouwen is dit een natuurlijke en juiste reactie: je wil toch niet opschepperig overkomen, of de pluimen stelen van een teamsucces? Maar er wordt gewaarschuwd: er is een fijne lijn tussen 'onderwaardering' en 'zelfvernietiging'. Deze 'bedriegers' werken zichzelf kapot, omdat het nooit goed genoeg is, omdat ze blijven speuren naar fouten, omdat ze het kortom niet vertrouwen.

Niet vragen, wel verdienen
Deze houding zorgt er ook voor dat er niet om promotie wordt gevraagd ('dat moet je verdienen'), zelfs als de resultaten indrukwekkend zijn. Kan het zijn dat vrouwen niet in topjobs geraken, omdat ze zich niet op de voorgrond wurmen?

In hun donkerste momenten lijken ze nog het meest op anorexiapatiënten: zij zijn ervan overtuigd dat ze een dik persoon zien in de spiegel in plaats van een geraamte. Zo zien deze 'bedriegers' enkel hun fouten, terwijl de rest van de wereld hen bewondert om hun talent.

Het succes waarderen
Nog een nadeel: we kunnen niet surfen op die golf van succes, we kunnen er niet van genieten en het uitdragen. Waarom niet? Omdat het niet blijft duren, denken we. Omdat we ons zorgen maken dat we het niet nog eens kunnen. Nooit het moment naar waarde schatten, altijd de gevolgen en de toekomst in het oog houden.

Faalangst is een belangrijke component: deze vrouwen nemen fouten enorm zwaar op. Ze kunnen een Nobelprijs gewonnen hebben, en nog denken dat het niet goed genoeg was. Ze vinden dat ze geen fouten zouden mogen maken. 'Wie echt iets kan, die maakt geen fouten'. De lat wordt hoog gelegd, veel en veel te hoog.

Het helpt niet dat het cliché van de ambitieuze vrouw blijft bestaan: bazig, pusherig, gemeen, niet geliefd. Niet iets waar vrouwen graag mee geassocieerd worden. Spelen ook een rol in het syndroom: bescheiden afkomst (nooit leren denken dat die wereld voor jou toegankelijk is) en beroepen die door mannen worden gedomineerd (en waarvan vrouwen dan veel te gauw denken dat het niets voor hen is).

Verander het denken
Hoe moet het dan wel? Verander je carrière, begin bij jezelf! Leer twijfel en opmerkingen zien als een manier om het nog beter te doen ('maar alleen als je niet vergeet hoe goed je het al gedaan hebt tot nu toe', zegt Athene Donald). Herinner jezelf regelmatig dat je niet alles kan weten, maar dat je slim genoeg bent om het uit te zoeken indien mogelijk. En ervaring helpt ook: na jaren en jaren, is er steeds meer bewijs dat je wél iets kan.

Je denken aanpassen kan ook op andere vlakken, door kordaat af te rekenen met maatschappelijke normen. De satirische site 'De Raaskalderij' wijdde ook een stuk aan 'vrouwen aan de top'. Ze bedoelen het niet serieus, maar slaan wellicht meer nagels met koppen dan ze zelf beseffen. Ze laten ze een moeder getuigen dat ze door de kinderen heeft besloten iets onder haar niveau te werken in een gemakkelijke 9-to-5-job. Precies de keuze die veel vrouwen maken, zeker 'bedriegsters': hun standaard voor werk ligt zo hoog, dat ze het nog liever niet doen dan er in te falen.

Ook het boek van de zogenaamde arbeidsmarktpsychologe is recht in de roos: 'Mijn huis is redelijk proper en nu drink ik een duvel'. Met andere woorden: waarom is redelijk proper niet goed genoeg, en waarom zou je goed genoeg niet belonen met een Duvel? Dat geeft vrouwen die succes ambiëren alvast meer ademruimte om voor de carrière te gaan.

Getuigenis van topvrouw en moeder
In De Morgen (23/02/12) werd CEO en moeder van 4 kinderen ondervraagd. Zij vindt de combinatie werk en gezin geen probleem: "Ik heb gewoon geen hobby's. Ik heb alles geschrapt dat tijd wegneemt van mijn twee prioriteiten." Geen man aan de haard in haar plaats, maar ook een man met een carrière. Hoe ze dat dan doet? "Als de kinderen klein waren hadden we inwonende hulp. Dus ja, het helpt als je allesopslorpende carrière ook maakt dat je goed verdient."

Tegen alle maatschappelijke ideaalbeelden in vond Martine het niet moeilijk om haar kinderen af te staan, "ook al weende mijn dochter heel veel toen ik vertrok. Natuurlijk doet dat pijn, maar ik heb een aangrijpende job. Eens aan het werk was het gemakkelijk om niet aan mijn gezin te denken."

Heeft ze dan niets gemist? "Het zal wel, maar zelfs ouders die veel aanweziger zijn missen wel eens iets. Je hebt mensen die het heel bijzonder vinden als een kind een paar stapjes zet. Mensenlief denk ik dan, alsof dat een Bijbels wonder is."

"Ik hoor veel mama's zeggen: 'Ik wil mijn kind zelf opvoeden'. Ik begrijp dat niet goed. Want als je kind pasgeboren is, is het afhankelijk van jou. Maar eens het naar de kleuterklas gaat, geef je het toch in handen van anderen? Vanaf dan wordt het opgevoed door de omgeving. Als ouder kan je alleen maar bepalen in welke omgeving je kind terecht komt. Dat heb ik altijd zo goed mogelijk proberen doen."

Te weinig aandacht
Een afwijkende manier van denken, die Martine gebracht heeft waar ze nu is. Een denkwijze die niet iedereen deelt, en dat hoeft ook niet, maar tegelijk een die weinig aan bod komt. Opvattingen die niet naast de andere mogen staan, die niet als een evenwaardige keuze worden gezien. Waarop, zoals zo vaak, de sociale norm voor meer sociale problemen zorgt dan ze oplost. (edp)