Pandemie is kwestie van tijd

Komt er op 21 december een apocalyptisch einde aan de ons nu bekende wereld - zoals blijkbaar één à twee procent van de wereldbevolking lijkt af te leiden uit de Mayakalender? Een wetenschappelijke onderbouwing daarvoor is er niet. Volgens de meeste Mayadeskundigen is op zijn minst sprake van een verkeerde interpretatie van de Mayareligie. Desalniettemin houdt de gedachte aan zo'n apocalyps ons enorm bezig: kijk alleen maar naar het aantal en het succes van bioscoopfilms en tv-series de jongste jaren die als thema zo'n doomsday hebben. 14 procent van ons gelooft dat we het het einde van onze beschaving nog gaan beleven tijdens ons leven blijkt uit verschillende wetenschappelijke studies. Hoe realistisch is dat? Tijd om een aantal scenario's eens ernstig onder de loep te nemen. Van alle dreigingen die tot nu aan bod zijn gekomen in deze reeks, is het vandaag de beurt aan eentje die sowieso elke dag al doden eist: virussen. En nog geen klein beetje. In de twintigste eeuw gingen meer dan 100 miljoen mensen dood tijdens drie grieppandemieën. Virussen en epidemieën zijn altijd bij ons geweest en ze zijn wellicht gedurende het bestaan van homo sapiens wat ons het dichtst bij de afgrond als soort heeft gebracht.

Ze zijn ook behoorlijk uitvoerig en gedetailleerd beschreven - tenminste sinds de mensheid zichzelf ging documenteren. Zo weten we dat in 430 voor Christus een uitbarsting van buiktyfus één op vier soldaten in het Atheense leger doodde, en dat de volgende vier jaar de bevolking van het toenmalige centrum van de wereld herleidde van 440.000 naar 250.000.

Buiktyfus is een darminfectie met bacteriën van de soort Salmonella typhi, een infectie die wordt overgedragen door het eten of drinken van voedsel of water dat met deze bacterie besmet is. De bacterie zit in uitwerpselen. Buiktyfus bestaat overigens nog steeds, elk jaar krijgen meer dan 20 miljoen mensen het, en daarvan sterven er nog steeds 10 procent.

Dik 600 jaar later was er de Pest van Antoninus (165-180), die geen pest was weten we nu, maar vermoedelijk een uitbraak van de pokken. Dit was wellicht de eerste moderne pandemie, want ze verspreidde zich in het gebied van het Romeinse Rijk. Resultaat: 5 miljoen doden in vijftien jaar. Denk eraan: er leefden toen maar 200 miljoen mensen op onze planeet.

In 251 was het opnieuw prijs. De Pest van Cyprianus (ook weer geen echte pest) teisterde 14 jaar lang de beschaafde wereld en eiste op haar hoogtepunt dagelijks 5.000 doden in de straten van Rome, toen (en tot in de 18de eeuw) de eerste stad met meer dan een miljoen inwoners.

De Pest van Justinianus, die uitbrak in 541 in Egypte, was voor het eerst - voor zover onze voorouders het optekenden - the real deal. De builenpest is de meest voorkomende vorm van pest, en hebben we te danken aan vlooien die in de pels van ratten huizen.

Een jaar later bereikte de vreselijke ziekte Constantinopel, waar al heel snel 10.000 doden per dag vielen. 40 procent van de inwoners van de in die tijd grootste stad op aarde legde het loodje. En dat was nog maar het begin. Tussen 550 en 700 herleidde de builenpest de wereldbevolking van 300 naar 225 miljoen en in Europa halveerde de bevolking zelfs.

800 jaar later keerde de pest terug. De fameuze Zwarte Dood bereikte Sicilië in 1348, doodde 20 à 30 miljoen Europeanen de volgende zes jaar (een derde van de bevolking op het platteland stierf erdoor, in de steden was dat de helft). Tot in de 18de eeuw zou de pest in Europa blijven, en waren er zeker 100 epidemieën.

Wie denkt dat dat het einde van de pest was, zit flink mis. De ziekte bestaat nog altijd, en een epidemie die uitbrak in China in 1896 en pas eindigde rond 1959, eiste wereldwijd zo'n 12 miljoen doden.

De Mexicaanse: toch niet gewoon een scheet in fles
De hygiënische normen van deze tijd hebben besmettelijke ziektes zoals de pest minder waarschijlijk gemaakt. Maar, dat is niet het geval met bijvoorbeeld influenza. Naast de jaarlijkse griep, waar de meesten onder ons een goeie week slecht van zijn, zijn er veel dodelijkere varianten van het influeza-virus. De jongste drie eeuwen zijn er telkens drie grieppandemieën geweest. De laatste hebben we net achter de rug, H1N1 weet u, wat begon als de Mexicaanse Griep, maar zo mochten we ze om politiek correcte redenen niet meer noemen. Uw initiële reactie is wellicht dezelfde als die van de meesten: was dat geen spreekwoordelijke scheet in een fles? In België stierven er amper 19 mensen door, een pak minder dan er jaarlijks aan de gewone griep sterven. Ook de eerste, wijd gepubliceerde evaluatie van de hoe de Wereldgezondheidsorganisatie H1N1 inschatte, was behoorlijk kritisch. Alleen, ondertussen is er een tweede geweest, veel diepgaander en veel genuanceerder, en daaruit blijkt dat de WGO wellicht gedaan heeft wat het moest doen en zo het aantal doden wereldwijd beperkt" heeft tot 600.000.

Uiteindelijk is H1N1 wél gevaarlijker dan gewone griep (het gaat dieper in de longen om het simpel te houden), maakt het virus ook slachtoffers bij jonge, gezonde mensen en was het uitermate besmettelijk. Met andere woorden: het had allemaal veel erger kunnen zijn als er niks gedaan was. Wat het ons in elk geval leerde was hoe snel virussen in onze vliegtuigwereld gaan. Eerste dode in Mexico: 13 april. Zeven dagen later de eerste doden in de VS. Vijftien dagen later in Nieuw-Zeeland. Op 25 April werd het virus in Europa ontdekt, in Spanje. Twee dagen later zat het in Schotland. We weten nu dat op 9 mei het virus zich over heel de wereld, tot Groenland toe had verspreid.

Influenza is zo gevaarlijk om het een virus is dat snel kan muteren, en dat ook bijzonder makkelijk verspreidt: gewoon tegen iemand praten is genoeg. Het volstaat om 100 jaar terug te kijken om een inschatting te maken van wat een killergriep zou kunnen aanrichten aan onze maatschappij.

De Spaanse Griep, die eigenlijk uit de VS kwam, was ook wat dan een H1N1-type influenzavirus heet. Die pandemie duurde van januari 1918 tot december 1920, verspreidde zich tot aan de noordpool en de meest afgelegen eilanden in de Pacific. In die tijd, in zo'n korte tijd. De burgerluchtvaart bestond toen niet eens. 50 miljoen mensen stierven in die dik twee jaar, wat toen drie procent van de wereldbevolking was. 27 procent van de mensen, 500 miljoen in totaal, werden ziek. Het zijn hallucinante cijfers.

Vandaag de dag zouden die cijfers betekenen dat 200 miljoen mensen sterven in amper twee jaar, dat anderhalf à twee miljard mensen zwaar ziek worden, en dat de economie de facto instort. (Het globaal bruto nationaal product doet dan min 10 procent). 

Alleen, gelukkig hebben we die "paniekzaaiers" van de WGO en andere wetenschappers die door onder ander het ontwikkelen van vaccins wel degelijk onze wereld veiliger hebben gemaakt om de herhaling van zoiets te voorkomen. De realiteit is dat, terwijl we het over bijna niks eens kunnen worden op deze planeet, de WGO en de nationale ziektecontrolecenters van de westerse en ondertussen ook Aziatische wereld een behoorlijk goed systeem hebben om pandemieën aan te pakken en onder controle te houden. Dat heeft de organisatie getoond met SARS, en meer recentelijk met de Mexicaanse Griep. Er valt altijd wel wat op aan te merken, maar al bij al zit het goed in elkaar. Het echt vermijden van pandemieën is nu nu nog onmogelijk, daarvoor zijn virussen vooralsnog te onvoorspelbaar.

Ebola & co + Antwerpse burgemeester en de mysterieuze zweetziekte

Om maar te zeggen dat de meest 'grafische' virussen, het soort dat we doorgaans in films en tv-series krijgen, niet meteen het grootste gevaar zijn. Ebola, om er maar één te noemen, dat bestaat echt en er is elk jaar wel een uitbraak, maar die blijft relatief beperkt. Dat soort virussen leven volgens de Neil Young-mantra "better to burn out than to fade away". Kort en hevig met andere woorden.

Wat veel gevaarlijker is, is wat we niet weten. En er is aangaande virussen heel veel dat we (nog) niet weten. Neem nu de behoorlijk angstaanjagend genaamde Engelse zweetziekte. Opgedoken in 1485, laatste geval in 1551, daarna alsof opgegaan in rook. Dat we niet weten wat en hoe is redelijk verontrustend (het kan misschien weer opduiken uit het niets), zeker gezien de zweetziekte nog erger gevreesd werd dan de pest. De reden? NID: near instantanious death. Het verloop - en we hebben het hier over drie à vier uur in totaal volgens de schrijfsels uit die tijd:

1) misgeving: een gevoel bij de slachtoffers dat er iets slecht gaat gebeuren (zo staat het omschreven in "A Boke or Counseill Against the Disease Commonly Called the Sweate, or Sweatyng Sicknesse" van de hand van de eminente arts John Caius).
2) koude rillingen en bibberen
3) zwijmelen
4) hoofdpijn en dan hevige nekpijn, pijn in de schouders en de ledematen
5) uitputting

Dat is de "koude fase" of het eerste halfuur. Dan:

6) overdadig zweten
7) hartkloppingen, steken pijn in borststreek
8) slachtoffer valt dood neer.

Het is stuff uit Fringe of The X-files. De epidemie kwam en verdween ook plots. Op 27 september 1529 sloeg ze toe in Antwerpen. In de week die volgde, vielen 400 Antwerpenaren dood neer na excessief te hebben gezweet, inclusief burgemeester Aert Van Lierde. De ziekte zou verdwenen zijn dankzij "een speciale biddag en een processie op Sint-Michielsdag". Mja.

100 % kans in de volgende 100 jaar
Die dingen behoren niet uitsluitend tot een era van biddagen. In Midden-Amerika zijn sinds 2000 al meer dan 24.000 mensen gestorven aan een mysterieuze ziekte die de nieren blokkeert. Na 12 jaar onderzoek weten we nog altijd niks, alleen dat de ziekte begon in Nicaragua en ondertussen het zuiden van Mexico heeft bereikt.

In India (Muzzafarpur, Bihar) stierven vorig jaar 47 kinderen aan wat Japanse encefalitis leek te zijn. Alleen: dat is het niet. Wat het dan wel is? Er is voorlopig nog niks gevonden, en dit jaar zijn al 233 kinderen aan de ziekte gestorven.

Zo mogelijk nog raadselachtiger is de 'nodding disease' die sinds 2004 zich aan het verspreiden is van Zuid-Soedan naar Tanzania en Oeganda. De ziekte komt alleen voor kinderen en tieners en de symptomen zijn bizar: de slachtoffertjes krijgen stuiptrekkingen waardoor het lijkt dat ze hevig knikken met hun hoofdje. We weten alleen dat het iets met eten te maken heeft, want de kinderen krijgen hun aanvallen wanneer ze voedsel gepresenteerd krijgen. Alsof hun lichaam eten weigert. Besmette kinderen knikken niet alleen, ze stoppen ook met groeien. MRI scans tonen schade aan de hippocampus en de gliacellen.  Uiteindelijk sterven ze.

Maar om even terug te komen tot de hamvraag: zou een virus of ziekte de mensheid kunnen uitroeien? De kans is klein. Sowieso niet in één klap. Virussen zijn van die aard dat ze er alle belang bij hebben dat er gastheren blijven leven. Er is ook nog geen enkel virus gevonden waar geen mensen immuun tegen zijn. Toegegeven, soms gaat het om hele kleine percentages, maar we weten nu dat een minimaal deel van de bevolking niet vatbaar is voor HIV/aids. (Alstublieft, we kunnen het niet genoeg benadrukken: het gaat hier om individuen, u bent daar niet bij en begin nu niet gek te doen, speel niet met uw leven en vrij veilig).

Wat niet wil zeggen dat het allemaal koek en ei is. Van alle toestanden uit deze reeks, is de kans dat u nog een pandemie meemaakt die wereldwijd de bevolking decimeert, ja zelfs halveert, het meest reëel. "My personal opinion is that there's a 100 per cent chance in the next 100 years", aldus Martin Meltzer, senior health economist bij het CDC of Centre for Disease Control and Prevention in Atlanta, wellicht de meest geavanceerde organisatie ter wereld als het gaat om het bestrijden van besmettelijke ziektes.

De grote vraag is dus wellicht niet of een pandemie ons van de aardbol veegt, maar of en hoe erg zo'n pandemie onze maatschappelijke structuren onderuit haalt, en hoe de overlevenden daarmee omgaan. Hoe minder overlevenden, hoe somberder het eruit ziet voor onze soort.