Recep Tayyip Erdogan: van Europeaan van het jaar tot autoritaire leider
In 2004 werd de toenmalige Turkse premier Recep Tayyip Erdogan nog in Duitsland geëerd als "Europeaan van het jaar", en het Westen zag hem als een rijzende ster binnen de politieke wereld. Dat staat in schril contrast met de manier waarop de internationale gemeenschap de huidige Turkse president vandaag ziet: als een autoritaire leider die zoveel mogelijk macht in eigen handen wil krijgen.
De toenmalige Duitse bondskanselier Gerhard Schröder prees Erdogan voor zijn "inzet voor meer vrijheid, een betere bescherming van de mensenrechten en minder paternalisme van de staat". Hij noemde de Turkse premier een "grote reformateur", die via democratische hervormingen zoals de afschaffing van de doodstraf de weg had geplaveid voor de toetredingsgesprekken voor de Europese Unie. Tijdens zijn toespraak na ontvangst van de prijs, noemde Erdogan Turkije "een onderdeel van de Europese waardengemeenschap".
Vandaag noemt Erdogan Europa nog een verrot continent, dat zijn fascistisch, xenofoob en islamofoob gezicht laat zien. Hij verwijst daarmee onder meer naar de kritiek van het Westen op het monddood maken van de oppositie na de mislukte staatsgreep van 15 juli 2016, het verbod op verkiezingscampagnes van zijn AKP-partij in verschillende landen en de kritiek op zijn grondwetswijziging om van Turkije een presidentieel systeem te maken.
Erdogan bracht de mede door hem in 2002 opgerichte partij AKP in 2003 aan de macht. Hij werd premier van Turkije, alvorens in 2014 de eerste rechtstreeks door het volk verkozen president te worden. Hij beloofde een "nieuw Turkije" aan zijn volk, en veranderde de seculiere republiek die nauw aanleunde bij het Westen in een conservatieve staat nauw verbonden aan de Arabisch-islamitische wereld. Volgens experts is Erdogan de belangrijkste persoon in Turkije sinds Mustafa Kemal Atatürk, die in 1923 de Turkse Republiek stichtte.
Erdogan heeft zowel als premier als als president successen geboekt voor zijn land. Zo is het bruto binnenlands product per inwoner sinds 2003 verdrievoudigd, en is het land voorzien van moderne infrastructuur. In 2004 schafte hij de doodstraf af, wat de deur openzette voor de toetredingsonderhandelingen met de Europese Unie in 2005. Terwijl verschillende landen in het Midden-Oosten in de chaos terechtkwamen, leek Erdogan jarenlang aan te tonen dat islam en democratie elkaar niet hoeven uit te sluiten. Hij was het bovendien die de weg geopend heeft voor het vredesproces met de Koerdische PKK, dat in 2015 afsprong met een escalatie van het geweld.
Toen Erdogan in 2014 staatshoofd werd, slaagde hij er echter ook in meer macht naar zich toe te trekken, ook al is het Turkse presidentschap vooral een ceremoniële functie. Toen zijn partij in juni 2015 de meerderheid in het parlement verloor, dwong hij nieuwe verkiezingen af, waarna zijn AKP opnieuw een parlementaire meerderheid kreeg. Daarnaast kon de president werk maken van zijn grondwetshervorming, om Turkije om te vormen van een parlementaire naar een presidentiële staat.
De mislukte coup van 15 juli 2016 gaf een nieuwe impuls aan Erdogans streven naar een uitbreiding van de presidentiële macht. Voor velen betekende de nacht van de couppoging de hergeboorte van het moderne Turkije. Erdogan -die volgens sommigen misschien wel zelf achter de mislukte coup zat- riep het volk op om op straat te komen, en dat leidde tot de eerste overwinning van het Turkse volk tegen de tanks sinds 1923, aldus BBC. Miljoenen mensen spraken hun steun uit aan de president, die uiterst repressief op de couppoging reageerde. Tienduizenden mensen werden opgepakt en meer dan 100.000 ambtenaren werden ontslagen of geschorst.
Hoe groter de kritiek van het Westen op Erdogans autoritair bewind werd, hoe meer de president zich afkeerde van de EU. De president, maar ook aanhangers van de oppositie, beschuldigen de EU ervan Turkije onnodig lang te hebben laten wachten om lid te worden van de Unie, en nooit echt haar best te hebben gedaan om de toetreding waar te maken. Na de couppoging van vorig jaar kondigde Erdogan echter aan om opnieuw de doodstraf te willen invoeren, wat automatisch zou leiden tot het einde van de toetredingsgesprekken.
