De duistere geheimen van de voedingsindustrie

De schandelijke mishandeling van varkens in het slachthuis van Tielt en onze daaropvolgende (tijdelijke) afkeer voor worst en kotelet. De actie 'dagen zonder vlees'. De heisa rond onverdoofd slachten. Het zijn slechts enkele van de vele aanwijzingen dat we als consument twee keer beginnen nadenken als de vraag 'wat eten we vanavond?' wordt gesteld. Recent werd het onthullende boek van de Britse voedingsexperte Joanna Blythman naar het Nederlands vertaald. De publicatie van 'Slik je dat? Wat je niet mag weten over je eten' heeft zijn effect niet gemist. Wij brachten twee jaar geleden, naar aanleiding van dat verontrustende rapport, al de reeks 'Weet wat je eet'. De hoogtepunten daaruit brengen we vandaag nog eens naar voren. Samengevat: alles wat niet vers is en dus werd bewerkt, bevat rotzooi die slecht is voor je gezondheid.

Vergeet even de illegale activiteiten in de voedselketting zoals de dioxinecrisis en de opeenvolgende paardenvleesschandalen. De volkomen wettelijke praktijken die dagelijkse kost zijn achter de schermen van de voedselindustrie, zullen je hongergevoel net zo goed de kop indrukken. We weten bijzonder weinig over bewerkte voedingsmiddelen die we achteloos in het wagentje van de supermarkt gooien, en dat willen grote spelers in de voedingsindustrie ook graag zo houden.

Dat stelt Joanna Blythman, die in haar boek 'Swallow This: Serving up the Food Industry's Darkest Secrets' het arsenaal additieven, bewaarmiddelen, kleurstoffen en andere  rotzooi in bewerkte voeding blootlegt. Zelfs je fruitslaatje of het eitje tussen je sandwich zijn volgens haar intensief onderzoek niet zo zuiver als ze lijken. Je denkt dat je weet wat je eet? Think again.

Weet jij dat je 'verse' fruitsla vruchten kan bevatten die maanden geleden bevroren in de voedingsfabriek zijn aangekomen, een zuurbad hebben gekregen of behandeld zijn met strooizout? Dat de houdbaarheid van die vers ogende fruitsla met enkele weken is verlengd door er een onzichtbare film over te leggen die mogelijk een suiker afkomstig van schaaldieren bevat?

Varken in brood
Weet je moslimbuur of je al even bebaarde vegetarische hipstervriend dat er enzymen in zijn brood kunnen zitten die worden vervaardigd uit de pancreas van varkens, het maagweefsel van kalveren en lammetjes?

Wellicht niet. Blythman verklaart waarom: "Die wonder-enzymen hoeven van Europa niet op het etiket te staan omdat ze als 'bewerkingsmiddelen' gecatalogeerd staan, niet als ingrediënten".

De illusie van "de grote keuken"
Wat de voedingsindustrie ons volgens Blythman wil doen geloven, is dat wat in hun fabrieken gebeurt hetzelfde is als wat de hobbykok in zijn keuken doet, alleen op grotere schaal. Maar zowel het concept, de doelstellingen, het gedrag en de moraal van de voedingsbedrijven wijken extreem af van het kokkerellen in je keuken.

"Stel: u beslist een amandeltaart te maken", geeft Blythman als voorbeeld. "Dan gaat u de ingrediënten verzamelen: bloem, boter, eieren, amandelen en suiker. Vervolgens volgt u het beproefde recept. Klaar. De techneut van de voedingsindustrie heeft een andere invalshoek en gaat anders tewerk. Die stelt zich volgende vragen. Welke alternatieve ingrediënten kan ik gebruiken om een amandeltaart te maken? Hoe vervang of reduceer ik het gebruik van dure ingrediënten als boter en amandelen? Hoe kan ik de hoeveelheid boter verminderen maar toch die botersmaak bewaren en tegelijk de toevoeging van goedkope vetten met een minderwaardig smaakprofiel maskeren?".

En het gaat door: "Welke zoetstoffen kan ik toevoegen om het suikergehalte te verminderen, wat me meteen toelaat 'met minder calorieën' op het etiket te zetten? Hoeveel keren kan ik het overblijvende deeg na elke productielijn opnieuw gebruiken in de daaropvolgende? Welk bewaarmiddel kan ik toevoegen om de houdbaarheid van de taart te verlengen? Welk enzym houdt de laag amandelen langer sponzig? Welke onzichtbare eetbare film zal ik op de taart aanbrengen zodat de amandelen wekenlang krokant blijven? Kan ik een deel van de bloem vervangen door zetmeel, voor een volumineuzer resultaat? Zal ik eieren in poedervorm gebruiken, want dat kleeft minder aan het materiaal van de productielijn dan gepasteuriseerd vloeibaar ei? Kan ik een gemodificeerd eiwit gebruiken om de eieren helemaal te vervangen, of om vet na te bootsen?".

Clean label
Dan kijk je toch op het etiket of daar zaken op staan die je wantrouwen wekken? Goeie zet, maar vergis je niet: heel wat additieven en ingrediënten die je alarmbel deden rinkelen zijn stilletjes van de etiketten verdwenen. 'Clean label', zo noemt Blythman de operatie die de voedingsindustrie de jongste jaren lanceerde met als enige doel de opvallendste industriële ingrediënten en additieven te vervangen door benamingen die vertrouwen wekken. "Achter het etiket zit een muur van geheimhouding. Transparantie staat niet op de lijst van zaken die de voedingsindustrie kenmerken", weet Blythman. Lees hier meer over de operatie 'clean label'.

Ziekmakers?
Trekken we te gauw een foute conclusie als we stellen dat de schuld voor obesitas, chronische ziekte en de alarmerende toename van het aantal voedselallergieën voor een groot deel bij de voedingsindustrie ligt? Er zijn op zijn minst goede redenen om die mogelijkheid te onderzoeken.

Vooreerst maken nogal wat voedselfabrikanten graag combinaties van ingrediënten die niet voorkomen in natuurlijk voedsel, meer bepaald de drie-eenheid suiker, bewerkte vetten en zout in hun snelst verteerbare, uiterst geraffineerde en voedingsarme vormen. De overtuiging dat die drie-eenheid verslavend werkt, wint steeds meer veld.

Verslaafd
Zoals het boek 'Sugar Salt and Fat, How The Food Industry Got Us Hooked' van de Amerikaanse journalist Michael Moss ons duidelijk maakt, zit in veel producten die uit een voedingsfabriek komen geraffineerde witte suiker. Het is goedkoop, verleent smaak aan het product en een bijkomende bonus is dat het de consument verslaafd maakt aan het product. Wie 1 plakje gekookte ham eet wil er nog één, wie 1 zacht broodje eet krijgt direct zin in nog eentje.

"Bewerkt voedsel bevat vaak ook chemische stoffen met bekende toxische eigenschappen. We worden echter gerustgesteld met de mededeling dat die in kleine dosissen geen bron van bezorgdheid mogen zijn", zegt Blythman. 

Overheden hinken achter
En ze waarschuwt: "Op dit vlak is het goed te weten dat de voedingsindustrie een lange geschiedenis heeft van het verdedigen van gecontesteerde ingrediënten, ook lang nadat wetenschappelijke studies die ingrediënten een kwalijke reputatie hebben bezorgd. Voeg daarbij de lobbykracht van de voedingsindustrie en je begrijpt dat overheden en hun agentschappen voor voedselveiligheid hopeloos achterlopen wanneer het gaat om potentieel schadelijke ingrediënten in voeding en drank. Simpelweg omdat ze geen onomstotelijk bewijs van de schadelijke effecten van bepaalde bestanddelen hebben".

Zo lees je het etiket

WAT STAAT ER OP HET ETIKET?

Toegevoegde vitamines: Fabrieksversies van vitamines die je in natuurlijke voeding aantreft. Ascorbinezuur (door de mens gemaakte vitamine C) wordt gesynthetiseerd uit genetisch aangepaste maïs. Kunstmatig vitamine E wordt uit petroleum gewonnen.

Oplosbare vezel: Een begrip dat gezonder klinkt dan 'bewerkt zetmeel', dat wordt gebruikt om de hoeveelheid voedzame ingrediënten in bewerkt voedsel te verminderen en de kosten van de fabrikant te drukken.

'Natuurlijke' kleurstoffen: Het enige verschil tussen deze en kunstmatige kleurstoffen is dat ze afgeleid zijn van pigmenten die in de natuur voorkomen. Ze worden echter allebei met dezelfde chemische industriële processen vervaardigd, waaronder extractie met het gebruik van harde solventen.

Kunstmatige 'light' zoetstoffen: Verscheidene grootschalige studies vonden een verband tussen de consumptie van kunstmatige zoetstoffen en gewichtstoename. Het bewijs groeit dat ze ook het risico op diabetes van het type 2 kunnen vergroten.

Enzymen: Worden toegevoegd om brood langer zacht te houden. Worden geïnjecteerd in minderwaardige runderen (zoals melkvee) voor ze worden geslacht om hun vlees malser te maken. Ook in fruitsappen om die een 'wolkige', natuurlijker uitzicht te geven.

'Verpakt in beschermende atmosfeer': Voedsel dat is 'vergast' in bewerkte lucht om de houdbaarheid te verlengen. Deze verpakkingsmethode remt het optreden van wat voedselfabrikanten 'opgewarmde smaak' noemen, een onprettige smaak die eigen is aan fabrieksvoedsel.

Rund/varkens/gevogelteproteïne: Collageen onttrokken aan karkassen van geslachte dieren, bewerkt tot een poeder en toegevoegd aan minderwaardig vlees. Ze verhogen het proteïne- of eiwitgehalte op het etiket en in combinatie met water is het een vervangmiddel voor vlees.

'Gewassen' sla: Sla gereinigd met leidingwater waar naast chloor ook vloeibare fruitzuren zijn toegevoegd om de groei van bacteriën te verhinderen.

'Pure' plantaardige olie: Industrieel geraffineerde, gebleekte en ontgeurde oliën. Voedselfabrikanten voegen er vaak chemische stoffen aan toe die de baktijd van de olie verlengen.

Lees er hier meer over

Gezond verstand
Een dieet dat voor een groot deel bestaat uit bewerkt voedsel is naar alle waarschijnlijkheid niet zo goed voor je gezondheid. We kunnen wachten op bewijzen voor die stelling en wachten tot de bedrijven worden teruggefloten die manifest ongezonde voeding op de schappen van de supermarkt droppen. Of we kunnen zelf het gezond verstand en het principe van de voorzichtigheid laten primeren en minder bewerkt voedsel gaan eten.

Dat betekent wel dat we dan vaker de koksschort moeten aantrekken en met verse, eerlijke ingrediënten aan de slag gaan.

Belg kookt niet graag
Alleen: we doen dat niet zo vaak en ook niet zo graag, in tegenstelling tot wat de verkoop van kookboeken en het succes van kookprogramma's zou doen vermoeden. De Belg staat nog geen zes uur per week achter de kookpotten, minder dan het internationale gemiddelde. "Een kwart van de Belgen beweert dat hij - feitelijk vooral zij - op de meeste dagen zelf een maaltijd bereidt", zo schreef Het Laatste Nieuws eerder deze maand. Zonder diegenen die nooit koken mee te rekenen, ligt het internationale gemiddelde van 22 landen op 6.5 uur koken per week. Belgen staan gemiddeld 5.9 uur per week aan het fornuis.

Koe in de tuin
Moeten we dan alle producten van de voedingsindustrie uit ons dieet bannen en ons lichaam als een tempel beschouwen die niet mag en niet zal besmeurd worden met bewerkt voedsel? Heus niet. We hebben nu eenmaal geen koe in onze tuin die melk levert, we maken niet zelf onze boter en kaas. We kopen brood, we zijn geen bakkers. We kopen liever zuurkool dan het zelf te maken.

We mogen geen voedingsfobie kweken. Maar we doen er wel goed aan uit te gaan van het principe dat natuurlijke ingrediënten in hun minst bewerkte vorm een ingebouwde integriteit hebben waardoor ze de beste basis vormen voor een gezonde voeding. Een appel waar je je tanden in zet doet meer goeds dan appelsap of de ontbijtreep met appel en havermout. "Industrieel voedsel wordt gemaakt door mensen die weliswaar slim en onderlegd zijn, maar toch niet de alomvattende intelligentie van de natuur hebben", vat Blythman samen.