'સંજીવની બૂટી' તરીકે પ્રચારિત કરવામાં આવી રહેલી આ બેરી શું છે અને કઈ રીતે લેવાય?

'સંજીવની બૂટી' તરીકે પ્રચારિત થતું 'સી બકથૉર્ન' શું છે અને તેના ફાયદાઓ વિશે કરવામાં આવતા દાવાઓ અંગે નિષ્ણાતો શું કહે છે?

'તે સંજીવની બૂટીથી ઓછું નથી, માણસને માથાથી પગ સુધી સ્વસ્થ રાખવા માટે જે કંઈ જોઈએ તે બધું સી બકથૉર્નમાં છે.'

'સી બકથૉર્ન શુગર, ત્વચા અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને ટેકો આપે છે.' તમે સોશિયલ મીડિયા પર સ્વાસ્થ્ય લાભોના આવા ઘણા દાવા સાંભળ્યા કે જોયા હશે.

પણ 'સી બકથૉર્ન' શું છે, શું તે ખરેખર સ્વાસ્થ્ય માટે એટલું જ લાભદાયી છે, તેના કોઈ ગેરલાભ છે કે નહીં, તે કેવી રીતે લેવું જોઈએ, કોને તેનો લાભ થઈ શકે—આ બધા પ્રશ્નોની ચર્ચા આપણે આ અહેવાલમાં કરીશું.

'સી બકથૉર્ન' શું છે?

આજકાલ સોશિયલ મીડિયા પર સી બકથૉર્નને "સુપરફૂડ" તરીકે ઘણો પ્રચાર મળી રહ્યો છે.

ઘણી પોસ્ટ્સ અને વિડિયોમાં તેને રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવા, કૉલેસ્ટ્રોલ ઘટાડવા, ત્વચાને યુવાન રાખવા અને ડાયાબિટીસથી લઈને હૃદયની સમસ્યાઓ સુધીની દરેક બાબતમાં લાભદાયી હોવાનું વ્યાપક રીતે પ્રચારિત કરવામાં આવે છે.

સી બકથૉર્ન વાસ્તવમાં હિમાલયમાં, ખાસ કરીને લદ્દાખ જેવા ઠંડા અને ઊંચાઈવાળા પ્રદેશોમાં જોવા મળતું ગાઢ નારંગી રંગનું બેરી જેવું ફળ છે. તે ઝાડી સ્વરૂપે ઊગે છે અને તેના છોડ પર બેરી આવે છે.

નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ હેલ્થ (NIH) અનુસાર, "સી બકથૉર્ન એક વનસ્પતિજન્ય પદાર્થ છે, જેનો પાચનતંત્રના રોગોની સારવારમાં ઔષધિ તરીકે ઉપયોગ કરવાનો લાંબો ઇતિહાસ છે. તેમાં અનેક જૈવિક ગુણધર્મો જોવા મળ્યા છે, જેમાં સોજો ઘટાડવાના, ફ્લોરા નિયંત્રણ (આંતરડાંમાં સારા અને ખરાબ બૅક્ટેરિયાના સંતુલનને જાળવવા), રોગપ્રતિકારક તંત્રનું નિયમન કરવા, આંતરડાંનું રક્ષણ કરવા જેવા અને કૅન્સર વિરોધી ગુણોનો સમાવેશ થાય છે."

સોશિયલ મીડિયા પર શું દાવા કરવામાં આવે છે?

ઘણી કંપનીઓ સી બકથૉર્નનો રસ, કેપ્સ્યુલ અને તેલ જેવાં ઉત્પાદનો બનાવી રહી છે અને સોશિયલ મીડિયા જેવા પ્લેટફૉર્મ પર તેમનો પ્રચાર કરી રહી છે.

આ પોસ્ટ્સ અને વિડિયો વિવિધ દાવા કરે છે, જેમ કે:

આ ફળમાં શું જોવા મળે છે?

NIH અનુસાર, સી બકથૉર્નમાં વિટામિન, કેરોટિનોઇડ્સ, પોલીફેનોલ્સ, ફેટી ઍસિડ્સ અને ફાઇટોસ્ટેરોલ્સ જેવાં અનેક પોષણાત્મક રીતે સક્રિય ઘટકો હોય છે.

અમે સી બકથૉર્ન અંગે ડાયટિશિયન રેણુ વર્મા સાથે વિશેષ વાતચીત કરી.

રેણુ વર્મા કહે છે કે સી બકથૉર્ન બ્લૂબેરી જેવી એક બેરી છે.

તેઓ સમજાવે છે, "તેમાં અન્ય કોઈપણ વસ્તુ કરતાં વધુ વિટામિન C હોય છે. તેની 100 ગ્રામ બેરીમાંથી અમને 200 થી 400 મિલિગ્રામ વિટામિન C મળે છે. આ એકમાત્ર બેરી છે જેમાં કેરોટિનોઇડ્સ તેમજ વિટામિન C અને વિટામિન E હોય છે, જે બીજી કોઈ વસ્તુમાં જોવા મળતા નથી."

રેણુ વર્મા એ પણ કહે છે કે આ એકમાત્ર એવી બેરી છે જેમાં Omega 3, Omega 6 અને Omega 7 મળે છે, જે અન્ય કોઈમાં જોવા મળતા નથી.

તેના ફાયદા અંગે નિષ્ણાતો શું કહે છે?

રેણુ વર્મા કહે છે કે તેમાં મળતાં પોષક તત્ત્વો અન્ય કોઈ ફળ, શાકભાજી અથવા બીજી કોઈ વસ્તુમાં શોધવા મુશ્કેલ છે.

તેઓ ઉદાહરણ આપીને સમજાવે છે કે દિલ્હીમાં રહેતા લોકો હવા પ્રદૂષણથી પીડાય છે, જેના કારણે શરીરમાં તણાવ પેદા થાય છે. આ બેરીમાં એવા બધાં તત્ત્વો છે જે રોગપ્રતિકારક શક્તિને મજબૂત બનાવે છે અને આંતરડાં તથા પાચનતંત્રના સ્વાસ્થ્યને જાળવે છે.

તેઓ કહે છે, "અગાઉના સમયમાં આ બેરીનો ઉપયોગ પાચનતંત્ર માટે પણ થતો હતો. તે રોગપ્રતિકારક શક્તિ માટે એક એન્ટીઑક્સિડન્ટ છે. જો તમે તમારી રોગપ્રતિકારક શક્તિ મજબૂત કરવા માંગતા હો, તો તેમાં વિટામિન C હોવું જરૂરી છે. જેમ લોકો વિટામિન C માટે આમળાનો ઉપયોગ કરે છે કારણ કે આમળામાં વિટામિન C ભરપૂર હોય છે, પરંતુ તેમાં આમળા કરતાં બમણું વિટામિન C હોય છે."

રેણુ સમજાવે છે કે તેમાં વિટામિન C અને એન્ટીઑક્સિડન્ટ્સનું પ્રમાણ વધારે હોવાથી તેને ત્વચા માટે લાભદાયી માનવામાં આવે છે.

અમે સી બકથૉર્ન અંગે દિલ્હીના ત્વચારોગ નિષ્ણાત ડૉ. નવજોત અરોરા સાથે પણ ખાસ વાતચીત કરી.

ડૉ. નવજોત અરોરા સમજાવે છે, "સી બકથૉર્નમાં મળતા ઘટકોના અલગ અલગ લાભો છે. ઉદાહરણ તરીકે, Omega 7 સોજો ઘટાડવામાં મદદ કરે છે અને ત્વચાના અવરોધક સ્તરને સુધારે છે. તેવી જ રીતે Omega 6 અને Omega 3 હાઇડ્રેશન પૂરું પાડે છે, જે સૂર્યપ્રકાશથી થતા નુકસાન સામે રક્ષણ આપે છે અને વૃદ્ધાવસ્થા-વિરોધી અસર માટે મદદરૂપ થાય છે."

રેણુ એ પણ કહે છે કે તે સોજો ઘટાડવામાં મદદ કરે છે, પરંતુ તેઓ એ પણ સ્વીકારે છે કે આ અંગે હજુ વધુ મજબૂત અભ્યાસો ઉપલબ્ધ નથી અને સંશોધન ચાલુ છે.

શું તે ખરેખર રોગ મટાડે છે?

ડૉ. નવજોત અરોરા પણ ભારપૂર્વક કહે છે કે સી બકથૉર્ન કોઈ રોગને સીધો સાજો કરતું નથી, પરંતુ રોગ થવાથી બચાવવામાં મદદ કરે છે.

સોશિયલ મીડિયા પર સી બકથૉર્ન વિશે કરવામાં આવતા દાવાઓ અંગે ડૉ. નવજોત કહે છે કે જ્યાં સુધી માનવો અથવા પ્રયોગશાળાનાં પરીક્ષણો આધારિત પૂરતા અભ્યાસો ઉપલબ્ધ ન હોય, ત્યાં સુધી તે રોગોને સાજા કરે છે એવો પ્રચાર કરવો ખોટો છે.

તેઓ કહે છે, "ભવિષ્યમાં તેના પુરાવા સાબિત થઈ શકે છે, પરંતુ તબીબી સારવારની કિંમતે તેને અપનાવવું યોગ્ય નથી."

રેણુ વર્મા કહે છે કે તેના ઘણા ફાયદા હોવાથી બજારમાં ઘણી કંપનીઓ તેનો દુરુપયોગ પણ કરી શકે છે.

તેઓ કહે છે, "જો તેને તેના કુદરતી સ્વરૂપમાં ખાવામાં આવે તો તે લાભદાયી છે. તેનો સ્વાદ ખૂબ ખાટો હોય છે, પરંતુ જો કંપનીઓ તેને સ્વાદિષ્ટ બનાવવા માટે મોટી માત્રામાં ખાંડ ઉમેરે તો તેનો કોઈ લાભ રહેતો નથી."

રેણુ કહે છે કે ઓનલાઈન વેચાતા ઉત્પાદનો ખરીદતાં પહેલાં તેમાં કયા ઘટકો ઉમેરવામાં આવ્યા છે અને કેટલી માત્રામાં ઉમેરવામાં આવ્યા છે તેની સારી રીતે તપાસ કરવી જોઈએ.

રેણુ ઉમેરે છે, "તે ખરાબ કૉલેસ્ટ્રોલ ઘટાડે છે કારણ કે તેમાં Omega 3, Omega 6 અને Omega 7 હોય છે. પરંતુ એવું ન કરવું જોઈએ કે કોઈપણ રોગ માટેની દવા બંધ કરી દઈએ અને માત્ર તેના પર જ આધાર રાખીએ; તે ખોટું છે. એવું કોઈ ખોરાક કે પીણું નથી જેના વિશે આપણે કહી શકીએ કે માત્ર તેને લીધે જ આપણે સ્વસ્થ થઈ જઈશું અને કસરત તથા અન્ય સારો આહાર લેવાનું બંધ કરી દઈશું. તે ચોક્કસપણે વધારાના લાભ આપે છે, પરંતુ તમે માત્ર તેના આધારે તમારી જીવનશૈલી બદલી શકતા નથી."

કેટલું સી બકથૉર્ન લેવું જોઈએ?

ડૉ. નવજોત અરોરા સમજાવે છે કે તેની બેરીઓ અથવા બીજ પચાવવામાં મુશ્કેલ હોય છે.

તેઓ તેને કેવી રીતે લેવું જોઈએ તે અંગે જણાવે છે, "તેનો રસ લઈ શકાય છે. દિવસમાં 30 થી 60 મિ.લી. રસ લઈ શકાય છે. હવે તેનું તેલ, કેપ્સ્યુલ અને ચા પણ ઉપલબ્ધ છે, જે પણ લઈ શકાય."

"અમે નિયમિત રીતે 1 ગ્રામ તેલ લઈ શકીએ છીએ, જે કેપ્સ્યુલ સ્વરૂપે મળે છે. આ ઉપરાંત તમે તેને ગ્રીન ટીમાં પણ લઈ શકો છો, તેને ઉકાળીને પીવું સૌથી સારું છે."

શું તેના કોઈ ગેરલાભ છે?

ડૉ. નવજોત અરોરા કહે છે કે તે ન તો શુગર વધારે છે અને ન તો રક્તચાપ (બ્લડ પ્રેશર) વધારે છે.

તેઓ કહે છે, "અત્યાર સુધી એવી કોઈ માહિતી સામે આવી નથી કે તે શુગર અથવા રક્તચાપ વધારે છે, તેથી તેને લેવા પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી. પરંતુ જો કોઈને તેની ઍલર્જી હોય તો તેમણે તેનું સેવન ન કરવું જોઈએ. બજારમાં મળતા ઘણા ઉત્પાદનોમાં પહેલેથી જ ખાંડ મિશ્રિત હોય છે, તેથી તેનાથી બચવું જોઈએ."

"જો કોઈને પેટની તકલીફ હોય તો તેમણે તેને ઓછી માત્રામાં લેવું જોઈએ, અથવા જો કોઈને તે બિલકુલ અનુકૂળ ન પડે તો તેમણે તેનું સેવન બંધ કરી દેવું જોઈએ."

રેણુ વર્મા કહે છે કે જેને કિડની સંબંધિત કોઈ સમસ્યા હોય અથવા પેટની ગંભીર તકલીફ હોય, તેમણે ડૉક્ટર અથવા ડાયટિશિયનની સલાહ લીધા પછી જ તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ, પરંતુ સ્વસ્થ વ્યક્તિ માટે તે લાભદાયી છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન