Alles wat u moet weten over de nucleaire gesprekken met Iran

In Lausanne zijn twee cruciale dagen aangebroken. Zes wereldmachten moeten tegen morgen op z'n minst een aanzet tot een definitieve deal bereiken met Iran over hoe het verder moet met het atoomprogramma van het land. Welke soep er staat er te pruttelen en welke ingrediënten die bevat: we kijken even voor u onder het deksel.

Atoomonderhandelingen voor dummies

Hoe zat het ook weer met met die atoomambities van Iran?

Een dikke twaalf jaar nucleaire spanning, daarover spreken we intussen al. In de zomer van 2002 onthulde een dissidente groepering dat Iran, voor het eerst sinds de Iraanse revolutie van 1979, weer kerncentrales aan het bouwen was. Het hoeft geen betoog dat de Verenigde Staten en Israël, met de terreuraanslagen van 11 september 2001 nog vers in het achterhoofd, bijzonder wantrouwig waren over de komst van centrales die verrijkt uranium en plutonium genereerden. Met beide elementen kan je een kernbom maken.

Iran heeft, bij monde van ayatollah Ali Khamenei, meermaals benadrukt dat het geen ambities heeft om atoombommen te maken. Kerncentrales bouwen ze voor de energievoorziening, zo klinkt het. En ook de productie van medische radio-isotopen, voor onder andere bestraling van kanker, zit in het programma vervat. Anderzijds: dat Khamenei en de vorige Iraanse president Mahmoud Ahmadinejad in de voorbije jaren hebben opgeroepen om "het 'kankergezwel' Israël te verwijderen", helpt de negatieve westerse perceptie geenzins.

Maar in 2013 moest Ahmadinejad plaats ruimen voor de meer gematigde Hassan Rohani. Die wilde de relaties met het Westen normaliseren en dus ook onderhandelingen over het atoomprogramma. Die kwamen er ook vanaf november 2013 in Genève. Toen al werd afgesproken dat Iran voorlopig geen nieuwe nucleaire installaties zal bouwen en ook het verrijken van uranium on hold zal zetten. In ruil werden de sancties tegen het land wat verlicht. Sindsdien zit Iran geregeld samen met zes wereldmachten, de zogenaamde P5+1. Dat zijn de vijf permanente leden van de VN Veiligheidsraad (de Verenigde Staten, Rusland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, China) plus Duitsland.

Iran heeft momenteel 19.000 centrifuges om uranium mee te verrijken, waarvan er 9.000 werken. De overige 10.000 zijn er geïnstalleerd maar die zijn niet operationeel.

Nu moet er een meer permanente deal komen over een 'vredevol' en beperkt atoomprogramma in Iran, waarbij westerse controles het wantrouwen kunnen wegnemen. De verstikkende economische sancties zouden in dat geval geheel of gedeeltelijk opgeheven kunnen worden. Makkelijk is dat niet. De tussentijdse overeenkomst is al twee keer moeten verlengd worden omdat de zeven betrokken landen niet tot een sluitende afspraak konden komen.

Wat ligt er nu op tafel?

De P5+1 wil dat de meest gevoelige nucleaire R&D (onderzoek en ontwikkeling) zeker 10 à 15 jaar opgeschort wordt. Voor Iran is 15 jaar veel te lang, maar over 10 jaar zou eventueel gesproken kunnen worden. Het is ook de vraag hoeveel centrifuges er operationeel mogen blijven. Oorspronkelijk stuurde Iran aan op 10.000 terwijl de VS niet verder dan 6.000 willen gaan. Momenteel maken onderhandelaars gewag van een deal rond de 6.500 à 7.000 centrifuges.

Een erg belangrijk punt is de afbouw van de voorraad verrijkt uranium van 8.000 kg naar minder dan 1.000 kg. Dat zou naar Rusland gebracht worden, waar het zal worden omgevormd tot splijtstofstaven voor de kerncentrale van Bushehr. De redenering daarachter is duidelijk: mocht Iran dan toch plots een atoombom willen bouwen, dan zou het land nog zeker een jaar nodig om voldoende materiaal te produceren, in plaats van maar drie maanden nu. Anders gezegd: de wereld heeft dan een jaar 'breakout time', de tijd om te reageren.

De New York Times meldde vanochtend dat Iran erg moeilijk doet over dat ene punt. Een technische tussenoplossing die nu circuleert, zou zijn om het verrijkte uranium van Iran op een bepaalde manier te vermengen tot een meer verdunde versie. Dat zou de militaire bruikbaarheid ervan sterk verminderen, zoniet onmogelijk maken.

Mits strenge controles, die Iran sinds 2013 ook toelaat, zou die oplossing de gevaren van het nucleaire programma onmijnen. Anderzijds: als op een dag de controleurs de toegang wordt geweigerd, dreigt een Noord-Koreaans scenario, waarbij niemand nog zicht heeft op de potentiële gevaren.

Iran wil bij een akkoord zo snel mogelijk de economische sancties - onder meer die van de Verenigde Naties - opgeheven zien. Hoe snel dat gaan, is ook een moeilijk punt in de onderhandelingen. Het Westen wil in ieder geval stap voor stap gaan, volgens het principe van 'voor wat hoort wat'.

Is zo'n deal met Iran eigenlijk wel een goede zaak?

Het hangt ervan af aan wie u die vraag stelt, zoals u hieronder zal lezen. Maar analist Ali Vaez van The International Crisis Group verwoordt het genuanceerd aan The Huffington Post: "Diplomatie produceert van nature geen perfecte resultaten, omdat beide zijden compromissen moeten sluiten." Volgens hem is het in dat geval het beste om de overeenkomst te toetsen aan het alternatief. En dat is: helemaal geen deal.

"Met een deal zal Iran zijn verrijkingscapaciteit terugdraaien. Zonder deal zal de capaciteit verder opgeschroefd worden. De tijd die Iran dan nodig heeft om het materiaal te produceren voor een atoomwapen zal dan uiteindelijk worden beperkt tot misschien maar een paar weken. De inspectiemechanismen die momenteel in werking zijn, zullen veel minder doorgedreven zijn dan in het geval van een deal. En de voorraad verrijkt materiaal waartoe Iran toegang heeft, zal groeien in plaats van ingeperkt worden."

Vanuit het standpunt van Iran levert een overeenkomst wat meer economische ademruimte op, zelfs als het land dan westerse pottenkijkers moet dulden. Zonder deal blijft het land geïsoleerd achter. Mogelijk drijven de sancties Iran dan nog verder in de hoek, met een almaar grotere kans tot een escalatie van het conflict.

Toch zijn er in elk kamp hardliners die hun neus ophalen voor wat er momenteel wordt bekokstoofd. In Iran zijn die erg luid, maar lijkt het toch om een beperkte groep te gaan. Rohani lijkt nog altijd brede steun te hebben van de Iraanse bevolking, de media en van de politieke elite om de kwestie eindelijk op te lossen.

In de Verenigde Staten bekritiseren de Republikeinen intussen Obama's diplomatieke werk. 47 Republikeinse senatoren schreven er begin deze maand een brief aan de Iraanse leiders met de waarschuwing dat een eventuele overeenkomst mogelijk wordt afgeblazen na de ambtstermijn van de president. Het Congres of de nieuwe president zouden alle afspraken wel eens terug van tafel kunnen vegen, klonk het. Ironisch genoeg versterkten de Republikeinen daarmee aanzienlijk de onderhandelingspositie van de Iraniërs aan tafel, die nu volop kunnen inspelen op Obama's zwakke positie in zijn eigen parlement.

In het Midden-Oosten vreest vooral de Israëlische premier Benjamin Netanyahu de afspraken met Iran. Dat leidde al tot openlijk bekvechten tussen hem en Obama. Dit weekend noemde hij de mogelijke deal "nog erger dan hij gevreesd had". Het feit dat Iraanse soldaten momenteel erg actief zijn in de conflicten in Jemen en in Irak en Syrië is daar niet vreemd aan.

In dat opzicht is ook Saoedi-Arabië een koele minnaar van diplomatieke gesprekken, dat als overwegend soennitisch land bezorgd is over de huidige opmars van de sjiieten.

Wat zijn de kansen van dit overleg?

Hoewel de onderhandelaars best positief gestemd zijn, is de meest realistische pronostiek nog altijd: 50-50. De gesprekken kunnen nog gemakkelijk afspringen, zeker omdat alles met elkaar in de weegschaal ligt.

Meer nog: hoewel de deadline morgen is, rekent niemand dan eigenlijk al op de definitieve deal. Het lijkt erop dat er momenteel gestreefd wordt naar een soort kader van afspraken, waarbij de echt hete brij nog wat vooruitgeschoven wordt naar juni, wanneer de huidige, voorlopige overeenkomst afloopt.

Ook daarover zijn dan nog eens meningsverschillen. Zo wil het Westen tenminste dat kader al zwart op wit op papier, terwijl Iran dat pas in juni wil uitschrijven, als alles zou zijn uitgeklaard. Met diplomatieke spelletjes of wispelturigheid heeft dat overigens niet zozeer te maken, wel met politieke voorzichtigheid: Rohani en de zijnen willen vooral de tegenstanders van een deal niet in de kaart spelen door nu ze al nu details (lees: munitie) te geven, waarmee ze het uiteindelijke resultaat vroegtijdig kunnen torpederen.