XPocalypse now: wordt uw computer vandaag een zombie?

Gebruikt u Windows XP op uw computer? Dan staat u er vanaf vandaag alleen voor: Microsoft stopt met het dichten van beveiligingslekken in het besturingssysteem, dat alweer uit 2001 stamt. Wat houdt dat precies in? Is het erg? En: wat kunt u doen om te voorkomen dat uw computer nu in een 'zombie' verandert?

Wat verandert er precies vanaf vandaag?

Om met die eerste vraag te beginnen: Microsoft zorgt er voortdurend voor dat uw computer zo goed mogelijk is beschermd tegen virussen en andere ongewenste indringers. Op de tweede dinsdag van de maand (in de IT-wereld ook wel 'Patch Tuesday' genoemd) geeft Microsoft de maandelijkse beveiligingsupdates uit via Windows Update. Bij de meeste gebruikers worden die automatisch binnengehaald.

Voor XP-gebruikers houdt dat vandaag op. Dat betekent dat pc vatbaarder wordt voor virussen, spyware, malware en andere ongewenste indringers.

Waarom stopt de ondersteuning?

XP is dertien jaar oud en er zijn al nieuwere versies van Windows verschenen: Windows Vista (2006), Windows 7 (2009) en Windows 8 (2012). Het beveiligen van al die systemen kost veel tijd, geld en mankracht. Die kan beter worden gestoken in de beveiliging van die nieuwere systemen. XP is namelijk gebouwd in een tijd dat veel mensen nog niet online waren. Inmiddels is vrijwel iedereen dat. Daardoor is het systeem inmiddels achterhaald. Mensen maken veel meer gebruik van internet: voor sociale media, online aankopen, de belastingaangifte, enzovoorts. Ook cybercriminelen zijn steeds slimmer geworden. De moderne versies van Windows kunnen telkens veel beter rekening houden met die nieuwe vormen van internetgebruik én de verbeterde aanvallen, aldus Microsoft.

"Wanneer we een nieuw besturingssysteem lanceren, staat al meteen vast tot wanneer de ondersteuning loopt," licht Hans Bos, chef technologie bij Microsoft Nederland, toe. "Bij XP was afgesproken dat de ondersteuning in 2012 stopgezet zou worden. Dat werd uiteindelijk nog twee jaar verlengd, maar nu houdt het echt op. Je kunt het vergelijken met een toegangsdeur die aan vervanging toe is. Je kunt er nieuwe sloten inzetten, maar uiteindelijk is het hout zo verrot dat er een hele nieuwe deur in moet."

Microsoft wil het marktaandeel van Windows XP daarom terugdringen naar 0 procent. Voorlopig zal dat doel nog niet gehaald worden. Windows XP is het populairste besturingssysteem ooit, uit schattingen blijkt dat er in België nog 8,8 procent of 616.000 computers Windows XP onder de motorkap hebben. Vooral bedrijven maken nog vaak gebruik van XP. Daaronder ook nog een aantal federale overheidsdiensten die draaien op het oude XP-pakket. Er werd zo'n 2,5 miljoen euro uitgetrokken om de upgrade te maken, maar momenteel zouden er nog zo'n 15.000 computers bij Justitie en Financiën niet overgeheveld zijn.

Of die een potentieel gevaar lopen, is nog maar de vraag. Grote bedrijven en overheden hebben immers bij Microsoft een customer support agreement. Dat betekent dat zij een betalend contract hebben lopen, waardoor ze niet afgesneden worden van de beveiligingsondersteuning.

Eind vorige week werd bekend dat de Nederlandse rijksoverheid zo'n contract met Microsoft heeft afgesloten waarin is vastgelegd dat computers van het Rijk - daarbij gaat het om 34.000 tot 40.000 pc's - in elk geval nog tot begin volgend jaar beschermd blijven, zodat ze ondertussen kunnen worden vervangen. Hoeveel geld daarmee gemoeid is, willen beide partijen niet bekendmaken.

Ik gebruik nog XP, is dat erg?
Het stopzetten van de ondersteuning van Windows XP wordt in de volksmond al XPocalypse genoemd, een woordspeling op de apocalyps, ofwel het einde van de wereld. Maar is het echt zo erg? De gemiddelde gebruiker zal er weinig van merken. Ook na 8 april gaat de computer nog gewoon aan en zijn alle functionaliteiten nog gewoon te gebruiken. Ook het verschil in veiligheid zal niet echt te merken zijn. In de eerste plaats omdat XP nu al een stuk minder veilig is dan de nieuwere systemen. "We zien veel meer aanvallen op XP dan op Windows 8," aldus Bos. "Windows 8 is inmiddels ongeveer 6 keer beter bestand tegen moderne aanvallen op internet dan Windows XP." En Microsoft vreest dat kwaadwillenden alleen nog maar vaker nieuw ontdekte lekken in XP gaan testen.

Maar ook als je computer besmet is, zul je het niet snel doorhebben. "Vroeger merkte je het al heel snel als je een virus op je computer had. Maar tegenwoordig worden virussen en malware zo slim gemaakt dat de computer er niet of nauwelijks trager van wordt." Ondertussen kunnen cybercriminelen mogelijk wel de computer aanwenden voor ongewenste zaken. Bijvoorbeeld om mee te lezen met de toetsaanslagen (om wachtwoorden en rekeningnummers te ontfutselen) of om de pc op te nemen in een botnet (een netwerk van zombie-computers). "Indirect kunnen de gevolgen dus wel degelijk groot zijn."

De problemen van individuele XP-gebruikers zijn echter nog klein bier in vergelijking met die van beheerders van scadasystemen. Dat zijn systemen die gecompliceerde bedrijfsprocessen te regelen, bijvoorbeeld het reguleren van energiecentrales, het op afstand bedienen van sluizen op afstand te bedienen en het bewaken industriële processen. Scadasystemen moeten 24 uur per dag operationeel zijn en mogen nooit vastlopen. Daarom draaien ze vaak op oudere computersystemen waarvan de techniek bewezen is. En volgens beveiligingsexperts zijn ze extra kwetsbaar voor beveiligingslekken.

Waarom zijn er nog zoveel mensen niet overgestapt?
"If it ain't broke, don't fix it", luidt een gevleugeld gezegde: wat niet kapot is moet je niet gaan repareren. En Windows XP is niet kapot, menen veel fervente gebruikers van het systeem. Onder hen ook voorzitter Hans van Kleef van de Windows-tak van hobbycomputerclub HCC. Hij zei onlangs dat hij ook na 8 april Windows XP zal blijven gebruiken. "Waarom? Omdat ik dat gisteren ook deed. Veel van onze leden zullen hetzelfde zeggen."

Bij anderen is de wil er wel, maar is overstap naar een ander systeem gewoon te duur of wegens omstandigheden niet haalbaar. Dat geldt bijvoorbeeld voor de Rijksuniversiteit Groningen in Nederland, waar ongeveer achtduizend XP-computers worden vervangen door apparaten met een hogere versie van Windows. Enkele tientallen computers zullen niet over kunnen. Vanwege de bijzondere software die erop draait, zoals applicaties voor dna-sequencers of een oude elektronenmicroscoop.

Wat kan ik als XP-gebruiker doen om mijn pc toch veilig te houden?
"Niet meer het internet op", zegt Hans Bos. Want alleen door de pc volledig los te koppelen van het internet voorkom je dat er schadelijke software wordt binnengehengeld. Voor de meeste mensen zal dat geen optie zijn. En dan is het enige dat er nog opzit: upgraden naar een nieuw besturingssysteem of een nieuwe pc (of Mac) kopen. Nieuwe computers worden geleverd met besturingssystemen die wel voldoen aan de eisen van deze tijd. Er wordt momenteel aardig wat gestunt met de prijs van nieuwe pc's.

Is dat toch te duur, dan kan er ook voor worden gekozen om alleen het besturingssysteem te vervangen. Dat hoeft niet per se een nieuwere Windows te zijn. Wie een computer heeft die bijna net zo oud is als XP zelf, zou bijvoorbeeld het open systeem Linux kunnen overwegen. "Zolang het maar geen XP meer is", aldus Bos. Want bij XP blijven hangen en extra virusscanners en malwaredetectors installeren zorgt alleen maar voor schijnveiligheid. Daar zijn alle beveiligingsexperts het over eens.