آیا اسرائیل و ترکیه به سوی رویارویی پیش می‌روند؟

اسرائیل در ۱۴ مه ۱۹۴۸ تاسیس شد و ترکیه کمتر از یک سال بعد، در ۲۸ مارس ۱۹۴۹، آن را به رسمیت شناخت.

ترکیه نخستین کشور مسلمان بود که اسرائیل را به‌عنوان کشوری مستقل به رسمیت شناخت اما پس از نزدیک به هشت دهه، به نظر می‌رسد شرایط کاملا تغییر کرده است.

جنگ ۱۲روزه سال گذشته میان اسرائیل و ایران، توازن قدرت در خاورمیانه را به‌شکل محسوسی تحت تاثیر قرار داد.

اسرائیل آغازگر این درگیری بود و ایران در سطح مختلف متحمل خسارت‌های قابل توجهی شد. به نظر می‌رسد آمریکا از درگیر شدن در یک منازعه طولانی‌مدت با ایران پرهیز می‌کند، اما در داخل اسرائیل این دیدگاه مطرح است که اگر ایران تضعیف شود، ممکن است ترکیه جای آن را به عنوان رقیب اصلی منطقه‌ای بگیرد.

حمله ۱۸ اوت اسرائیل به پایگاه هوایی ابوظهور در سوریه و هشدارهای مستقیم متعاقب آن از سوی دو کشور، بار دیگر این پرسش پیچیده را مطرح کرده است: آیا ترکیه و اسرائیل در سوریه به آستانه رویارویی مستقیم نزدیک شده‌اند؟

ترکیه و اسرائیل در سوریه اهدافی کاملاً متفاوت را دنبال می‌کنند.

چرا احتمال رویارویی در سوریه وجود دارد؟

بوغرا ساری، دانشیار روابط بین‌الملل در دانشگاه مرسین، در مطلبی برای وب‌سایت «میدل ایست مانیتور» نوشت: «ترکیه خواهان سوریه‌ای یکپارچه است که بتواند بر مرزهای خود کنترل داشته باشد، گروه‌های مسلح را در ساختارهای حکومتی ادغام کند، تهدیدهای داعش و حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) را مهار کند و زمینه بازگشت آوارگان را فراهم سازد.»

او می‌گوید: «در مقابل، اسرائیل سوریه‌ای با توانایی‌های نظامی محدود و ضعیف را گزینه‌ای بهتر برای امنیت خود می‌داند. اسرائیل خواهان پدافند هوایی ضعیف، تسلیحات محدود، نبود هیچ قدرت متخاصمی در نزدیکی جولان اشغالی و برخورداری از آزادی کامل برای انجام عملیات نظامی است.»

حکومت بشار اسد در سوریه مورد حمایت ایران بود، اما پس از کنار رفتن او، نفوذ ترکیه افزایش یافته است. بنابراین، تقابل اسرائیل در سوریه دیگر نه با ایران، بلکه با ترکیه است.

یوآو گالانت، وزیر دفاع پیشین اسرائیل، به رادیوی اسرائیل گفت: «اگر ایران تضعیف شود، کشور دیگری خلا ایجادشده را پر خواهد کرد.»

یوآو گالانت افزود: «نامزد طبیعی این جایگاه در خاورمیانه، ترکیه است، کشوری قدرتمند که میان آسیا و اروپا قرار دارد و پس از آمریکا، بزرگ‌ترین ارتش ناتو را در اختیار دارد. صنایع دفاعی آن بسیار قدرتمند است، مردمش سخت‌کوش‌اند و عملا یک قدرت مهم منطقه‌ای و صنعتی محسوب می‌شود.»

تقابل ایدئولوژیک

اسلی آیدِنتاشباش، پژوهشگر ارشد اندیشکده بروکینگز، در مقاله‌ای که ژوئیه گذشته در روزنامه فایننشال تایمز منتشر شد، نوشت: «رقابت میان ترکیه و اسرائیل هم جنبه ایدئولوژیک دارد و هم بُعد ژئوپلیتیک. دولت اردوغان هویت اسلامی سنی را با ملی‌گرایی ترکی درهم آمیخته است.»

او نوشت «در مقابل، ائتلاف راست‌گرای حاکم در اسرائیل نیز دیدگاهی به همان اندازه سخت‌گیرانه درباره آینده این کشور دارد و می‌کوشد برتری نظامی خود را در لبنان، غزه و سوریه تثبیت کند. این دو دیدگاه متعارض، مجال چندانی برای مصالحه و سازش باقی نمی‌گذارند.»

اسلی ٰٰآیدِنتاشباش نوشت: «سوریه اکنون به میدان اصلی رقابت تبدیل شده است. از زمان سقوط حکومت اسد در اواخر سال ۲۰۲۴، دو کشور تلاش کرده‌اند نظم پس از جنگ را مطابق اهداف خود شکل دهند. ترکیه نفوذ خود را در سوریه گسترش داده، از متحدانش که اکنون در قدرت هستند حمایت می‌کند و خواهان تشکیل دولتی باثبات و متمرکز و همسو با آنکاراست؛ آن هم در شرایطی که همچنان در بخش‌هایی از شمال سوریه نفوذ نظامی و اقتصادی قابل توجهی دارد.»

او افزود: «در مقابل، اسرائیل حملات هوایی خود را تشدید کرده است. این کشور از خودمختاری کردها و جامعه دروزی حمایت می‌کند و به دلیل پیشینه جهادی حاکمان جدید سوریه، با دیده تردید به آنها می‌نگرد.»

او افزود: «پس از تضعیف ایران، آمریکا و متحدانش باید این واقعیت را بپذیرند که چالش بزرگ بعدی در خاورمیانه ممکن است از رقابت و خصومت میان دو شریک نزدیک خودشان سرچشمه بگیرد.»

آیا اسرائیل می‌تواند ترکیه را شکست دهد؟

آیا اسرائیل می‌تواند همان‌گونه که با ایران مقابله کرد، با ترکیه نیز روبه‌رو شود؟

آشوینی ماهاپاترا، استاد مرکز مطالعات غرب آسیا در دانشگاه جواهر لعل نهرو دهلی، می‌گوید: «نبرد با ترکیه برای اسرائیل موضوعی کاملا متفاوت از مقابله با ایران است. هر دو کشور از قدرت‌های متوسط منطقه‌ای‌اند. اسرائیل در جنگ با ایران از حمایت آمریکا برخوردار بود اما ترکیه عضو ناتوست و حمله به یکی از اعضای ناتو، حمله به همه اعضای این پیمان تلقی می‌شود.»

آشوینی ماهاپاترا می‌گوید: «اگر ارتش‌های اسرائیل و ترکیه را مقایسه کنیم، ترکیه طی ۱۰ سال گذشته از نظر توانایی‌های نظامی بسیار خودکفاتر شده است. این کشور پهپادهای تولید داخل دارد که آن‌ها را صادر می‌کند و اکنون ساخت هواپیما را نیز آغاز کرده است. ترکیه طی ۳۰ تا ۴۰ سال گذشته پیشرفت زیادی کرده است.»

آشوینی ماهاپاترا می‌گوید: «به باور من، اسرائیل منابع لازم برای جنگ با ترکیه را ندارد. اسرائیل در توان هوایی اندکی بر ترکیه برتری دارد، اما اگر ترکیه جنگنده‌های اف-۳۵ را از آمریکا دریافت کند، این مزیت از بین خواهد رفت. نیروی دریایی ترکیه نیز بسیار قدرتمند است. بنابراین، ترکیه امروز قدرتی بزرگ‌تر از اسرائیل است.»

ترکیه درحال‌ حاضر در اروپا و آمریکا تهدیدی جهانی تلقی نمی‌شود. موضع آمریکا در قبال ترکیه نمی‌تواند مانند رویکردش نسبت به ایران باشد.

تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه، حمله اسرائیل به فرودگاه سوریه در نزدیکی مرز ترکیه را نیز محکوم کرد.

او گفت: «این حمله با وجود تضمین‌های آمریکا و تاکید ترکیه مبنی بر اینکه نیروهای نظامی خود را در آنجا مستقر نمی‌کند، انجام شد.»

پرسش‌هایی درباره راهبرد اسرائیل

روزنامه چپ‌گرای هاآرتص در سرمقاله‌ای نوشت که بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، برای کسب امتیاز سیاسی در آستانه انتخابات، با انجام حملات هوایی در شمال سوریه تصمیم گرفته است جبهه تازه‌ای را در برابر ترکیه بگشاید.

در یکی از بزرگراه‌های اصلی تل‌آویو، یک بیلبورد بزرگ ترکیه را به محور کارزار انتخاباتی بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، تبدیل کرده است. در این بیلبورد، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در کنار ایران، حزب‌الله و شهردار نیویورک به عنوان مخالفان اسرائیل به تصویر کشیده شده است. روی بیلبورد نوشته شده: «آن‌ها می‌خواهند نتانیاهو شکست بخورد؛ نگذارید پیروز شوند.»

هاآرتص نوشت: «اسرائیل حق دارد درباره افزایش نفوذ ترکیه در سوریه و منطقه نگران باشد اما آیا چنین حمله‌ای می‌تواند ترکیه را وادار به عقب‌نشینی کند؟ آیا تمام راه‌های دیپلماتیک به پایان رسیده‌اند؟ آیا گفت‌وگوهای مقطعی میان رئیس موساد و وزیر خارجه سوریه می‌تواند جایگزینی برای یک روند دیپلماتیک پایدار باشد؟ آیا کسی به این فکر کرده که جنگ با ترکیه چگونه خواهد بود و چه هزینه‌ای به همراه خواهد داشت؟»

این روزنامه افزود: «اسرائیل باید برای مقابله با چالش‌های تازه و متنوعی که در خاورمیانه در حال ظهورند، سیاستی جدید تدوین کند. نتانیاهو باید به هشدارهای تام باراک، سفیر آمریکا، توجه کند و از گرفتار شدن در رویارویی با ترکیه بپرهیزد.»

چارلز فریمن، سفیر پیشین آمریکا در عربستان سعودی، در گفت‌وگویی با گلن دیسن، استاد علوم سیاسی نروژی، گفت اسرائیل برای بقای بلندمدت خود راهبردی ندارد.

چارلز فریمن گفت: «اسرائیل مدت‌هاست سیاست اعمال نفوذ بر سوریه و گسترش مرزهای خود را دنبال می‌کند.»

اسرائیل این اقدامات را برای حفظ امنیت خود ضروری می‌داند، اما منتقدانش می‌گویند این کشور مرزهای مشخص و تثبیت‌شده‌ای ندارد و می‌تواند هر زمان که بخواهد دامنه نفوذ و کنترل خود را گسترش دهد. در ترکیه نیز نارضایتی عمومی گسترده‌ای نسبت به اسرائیل وجود دارد.

آموس هارل، تحلیلگر ارشد امنیتی هاآرتص، به شبکه آمریکایی سی‌ان‌ان گفت: «واقعا نشانه‌هایی وجود دارد که موضع اردوغان در قبال اسرائیل به‌شدت خصمانه است. ترکیه نیز فعالیت‌های نظامی متعددی در سوریه انجام می‌دهد که برخی از آن‌ها موجب نگرانی ارتش اسرائیل شده‌اند.»