چرا روسیه دوباره به جنبش‌های جدایی‌طلب در اروپا علاقه‌مند شده است؟

هر روز پیش نمی‌آید که یک تیم تلویزیونی روسیه به شهر ساحلی ابریستویث در ولز برود. اما در ۲۶ سپتامبر، گروهی از شبکه روسیا ۱، پربیننده‌ترین شبکه تلویزیونی داخلی روسیه، آنجا بود.

چرا؟ برای پوشش «راهپیمایی استقلال»؛ تجمعی ملی‌گرایانه در ولز که در آن طرفداران استقلال در خیابان‌های شهر راهپیمایی کردند.

با وجود این‌که این رویداد هر سال برگزار می‌شود و جمعیت نسبتا محدودی، حدود ۸ هزار نفر، در آن شرکت کردند، راهپیمایی در روسیه به خبری مهم تبدیل شد. گزارش الکساندر خاباروف، خبرنگار این شبکه در بریتانیا، روز بعد از جمله خبرهای اصلی برنامه «وستی ندلی» یا «اخبار هفته» بود؛ برنامه شاخص خبری عصر یکشنبه در روسیه.

پوشش این تجمع ملی‌گرایان ولزی بخشی از روند گسترده‌تری است که بی‌بی‌سی مانیتورینگ در ماه‌های اخیر دنبال کرده است: افزایش اشاره‌های تلویزیون دولتی روسیه به جنبش‌های جدایی‌طلب در بریتانیا.

برای کرملین، پررنگ کردن جنبش‌های جدایی‌طلب در بریتانیا و دیگر کشورها موضوع تازه‌ای نیست و تمایز گذاشتن میان حمایت لفظی روسیه از این جنبش‌ها و افزایش واقعی دیدگاه‌های جدایی‌طلبانه کار ساده‌ای نیست.

اما افزایش پوشش رسانه‌ای در زمانی رخ داده که بحث درباره نقش روسیه در سیاست اروپا بار دیگر شدت گرفته است؛ پس از آن‌که اخیرا اندی برنام، نخست‌وزیر بریتانیا گفت «روشن» است که مسکو در همه‌پرسی برگزیت سال ۲۰۱۶ دخالت کرده بود.

تحلیلگران می‌گویند این نوع پوشش رسانه‌ای نشان می‌دهد کرملین تلاش‌های خود را برای القای تصویری از اروپا به‌عنوان قاره‌ای دچار شکاف و واگرایی دوچندان کرده است؛ تلاشی که همزمان با ادامه رویارویی بر سر جنگ اوکراین دنبال می‌شود.

«هر چیزی که برای بریتانیا بد باشد، برای ما فوق‌العاده است»

یکی دیگر از خبرهای اخیر درباره ولز که توجه رسانه‌های روسیه را جلب کرد، نشست «ائتلاف سلتیک» در ۱۴ سپتامبر در کاردیف بود؛ جایی که رهبران ولز، اسکاتلند و ایرلند شمالی بیانیه‌ای مشترک درباره حق تعیین سرنوشت امضا کردند.

سرگی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، گفت این نشست نشان‌دهنده تمایل «سلت‌ها» به برگزاری همه‌پرسی‌های استقلال است؛ موضوعی که به گفته او می‌تواند عضویت دائم بریتانیا در شورای امنیت سازمان ملل را زیر سوال ببرد.

وب‌سایت‌های خبری وابسته به روسیه به‌سرعت این ادعا را گسترش دادند که این نشست گامی به سوی «فروپاشی» اجتناب‌ناپذیر بریتانیاست.

بررسی‌های گروه پژوهشی فورشاک نشان می‌دهد در سه هفته پس از این نشست، ۱۰۷ مطلب در وب‌سایت‌های وابسته به شبکه اطلاعات نادرست «پراودا» منتشر شده که همین روایت را ترویج می‌کردند. بی‌بی‌سی مانیتورینگ نیز دریافته است که تلویزیون دولتی روسیه زمان قابل توجهی را به پوشش این موضوع اختصاص داده است.

بی‌بی‌سی مانیتورینگ همچنین دریافت که تلویزیون روسیه پوشش گسترده‌ای به داستان دیگری مرتبط با جدایی‌طلبی داده است: یک «همه‌پرسی استقلال» نمادین در روستای پیدینگتون در آکسفوردشر در ۱۵ سپتامبر، در پی اختلاف بر سر اسکان پناهجویان.

شبکه خبری ۲۴ ساعته روسیا ۲۴ گزارش داد: «در سراسر اروپا، مناطق و حتی روستاهای منفرد هر روز بلندتر از گذشته میل خود را برای جدایی اعلام می‌کنند.»

«همه آن‌ها دلایل متفاوتی دارند؛ مهاجرت، اقتصاد، زبان و حافظه تاریخی، اما اصل ماجرا یکی است. مردم دیگر باور ندارند مرکز بتواند مشکلاتشان را حل کند.»

ولادیمیر سولوویوف، از چهره‌های سرشناس تبلیغات رسانه‌ای کرملین، به بینندگانش گفت این تحولات نشان می‌دهد بریتانیا «آن‌گونه که می‌شناختیم در حال ناپدید شدن است». او افزود: «فوق‌العاده است. هر چیزی که برای بریتانیا بد باشد، برای ما فوق‌العاده است.»

الگوی جاافتاده کرملین

جیمز شر، پژوهشگر افتخاری مرکز بین‌المللی دفاع و امنیت در تالین، می‌گوید حمایت پرسر و صدا از جنبش‌های جدایی‌طلب خارجی بخشی از الگویی شناخته‌شده در کرملین برای عمیق‌تر کردن شکاف‌ها در غرب است.

او به بی‌بی‌سی مانیتورینگ گفت: «آنچه با آن روبه‌رو هستیم فرصت‌طلبی نظام‌مند است. روسیه تلاش می‌کند از همه عوامل تشدیدکننده موجود استفاده کند تا وضعیت داخلی غرب را به نفع خود تحت تاثیر قرار دهد.»

در سال ۲۰۲۰، دولت بریتانیا به «اظهارنظرهای معتبر مبتنی بر منابع علنی» اشاره کرد که نشان می‌داد روسیه تلاش کرده بر همه‌پرسی استقلال اسکاتلند در سال ۲۰۱۴ تاثیر بگذارد.

پژوهشگران امنیت سایبری نیز حساب‌های طرفدار روسیه در شبکه‌های اجتماعی را متهم کردند که ادعاهای نادرستی درباره تقلب در همه‌پرسی اسکاتلند منتشر کرده‌اند.

رسانه دولتی روسی اسپوتنیک حتی در سال ۲۰۱۶ یک دفتر در ادینبرا راه‌اندازی کرد تا از فضای سیاسی پس از همه‌پرسی در اسکاتلند برای ترویج روایت‌های همسو با کرملین استفاده کند.

این دفتر نهایتاً در سال ۲۰۲۱ بسته شد. یکی از کارکنان پیشین آن، فعالیت این رسانه را «بی‌نظمی و هرج‌ومرج محض» خواند و گفت: «این مجموعه حتی توان اثرگذاری بر یک نمایشگاه یا مسابقه محلی سگ‌ها را هم نداشت، چه برسد به این‌که بر سیاست اسکاتلند تأثیر بگذارد.»

رویکرد روسیه به همه‌پرسی استقلال سال ۲۰۱۷ در منطقه ناآرام کاتالونیا در اسپانیا، ظاهرا سازمان‌یافته‌تر بود.

مشخص شد مقام‌های روسیه در آستانه آن همه‌پرسی مورد مناقشه، به فعالان استقلال‌طلب کاتالونیا پیشنهاد پول داده بودند.

مقام‌های اسپانیایی کارلس پوجدمون، رهبر کاتالونیا، را به اتهام خیانت در ارتباط با روابطش با روسیه مورد تحقیق قرار دادند، هرچند این پرونده در نهایت در سال ۲۰۲۵ بدون طرح اتهام بسته شد.

پیش از تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین، دولت روسیه حتی هر سال «کنفرانس‌های جدایی‌طلبی» را تامین مالی می‌کرد که نمایندگانی از جنبش‌های استقلال‌طلب حتی در مناطق حاشیه‌ای مانند هاوایی، پورتوریکو و ونیز در آن شرکت می‌کردند.

تحقیقات رسانه‌ای همچنین نشان داده‌اند حساب‌های حامی روسیه در شبکه‌های اجتماعی «کال‌اگزیت»، یعنی پیشنهاد جدایی کالیفرنیا از آمریکا، و نیز جنبش جدایی آلبرتا در کانادا را تبلیغ کرده‌اند.

دمیتری مدودف، رئیس شورای امنیت روسیه، نیز بارها از «تگزیت» حمایت کرده و خواستار تشکیل «جمهوری خلق تگزاس» شده است.

این‌که چنین حمایت لفظی از جنبش‌های جدایی‌طلب خارجی واقعا باعث افزایش محسوس محبوبیت آن‌ها شده یا نه، مشخص نیست.

شر گفت: «این‌که بگوییم آن‌ها چیزی را تشدید می‌کنند، کاملا متفاوت است از این‌که بگوییم باعث آن شده‌اند.»

«اما اگر به تصویر کلی نگاه کنید، کم‌اهمیت جلوه دادن عامل سازمان‌دهی و مقدار زمانی که سرویس‌های روسیه صرف کار میدانی و تحقیق درباره این جنبش‌ها کرده‌اند، بسیار نادرست است.»

در سطحی گسترده‌تر نیز این پوشش رسانه‌ای در چارچوب روایتی قرار می‌گیرد که هر روز در تلویزیون روسیه ترویج می‌شود: اروپایی تقسیم‌شده و سرخورده، که حمایت پرهزینه از اوکراین اغلب به‌عنوان یکی از عوامل نارضایتی جدایی‌طلبان از دولت مرکزی معرفی می‌شود.

استاندارد دوگانه

حمایت روسیه از جدایی‌طلبان در غرب، در مقایسه با رویکرد کاملا متفاوت این کشور نسبت به گرایش‌های جدایی‌طلبانه در داخل، برجسته است.

کرملین سال‌هاست کسانی را که از خودمختاری بیشتر حمایت می‌کنند، به‌ویژه فعالان جمهوری‌های متعدد اقلیت‌های قومی روسیه، به‌شدت سرکوب کرده است.

مشهورترین نمونه، دو جنگ خونین مسکو در چچن در دهه ۱۹۹۰ و اوایل دهه ۲۰۰۰ بود که هدف آن جلوگیری از تلاش این جمهوری عمدتا مسلمان‌نشین برای جدایی بود.

از سال ۲۰۱۳، «حمایت علنی از اقداماتی با هدف نقض تمامیت ارضی فدراسیون روسیه» جرم کیفری محسوب می‌شود و مجازات آن می‌تواند تا پنج سال زندان باشد.

در سال‌های اخیر، شمار قابل توجهی از فعالان جمهوری‌هایی مانند باشقیرستان، کالمیکیا و تاتارستان به دلیل درخواست خودمختاری بیشتر، جریمه، زندانی یا با پیامدهای شدیدتری روبه‌رو شده‌اند.

«مجمع ملت‌های آزاد پساروسیه» یک سازمان غیردولتی است که در سال ۲۰۲۲ در لهستان تاسیس شد و از «آزادی» و «استعمارزدایی» گروه‌های قومی و منطقه‌ای در داخل روسیه حمایت می‌کند.

در سال ۲۰۲۴، دیوان عالی روسیه این مجمع و ۱۷۲ سازمان منطقه‌ای عضو آن را «تروریستی» اعلام کرد و دلیل آن را «ترویج ایده‌های ضدروسی درباره جدایی غیرقانونی قلمروها از کشور ما» عنوان کرد.

اولگ ماگالتسکی، پژوهشگر اوکراینی و بنیان‌گذار این سازمان، به بی‌بی‌سی مانیتورینگ گفت معتقد است کرملین از این ابتکار می‌ترسد، چون دولت به‌شدت متمرکز روسیه در واقع آسیب‌پذیری نهفته‌ای در برابر چندپارگی دارد.

در ماه آوریل، پلیس لیتوانی اعلام کرد طرحی از سوی اطلاعات روسیه برای ترور روسلان گاباسوف، رئیس بخش این مجمع که نماینده جمهوری قومی باشقیرستان است، خنثی شده است.

و در شرایطی که ولادیمیر پوتین تلاش می‌کند با خستگی ناشی از جنگ مقابله کند و کشور را پشت جنگ اوکراین متحد نگه دارد، دشوار است تصور کنیم کرملین در برابر فعالان منطقه‌ای که خواستار خودمختاری بیشتر هستند، رویکرد نرم‌تری اتخاذ کند.

ماگالتسکی گفت: «با توجه به این‌که آن‌ها هر ۱۷۲ سازمان منطقه‌ای عضو ما را تروریستی اعلام کرده‌اند، تعداد برچسب‌های تروریستی ما از مجموع حزب‌الله، حماس و بوکوحرام بیشتر است؛ یعنی از نگاه دولت روسیه، ما قدرتمندترین سازمان تروریستی جهان هستیم.»