80 jaar na de dood van Albert I blijven complotten opduiken

Het is vandaag exact 80 jaar geleden dat koning Albert I, de derde koning der Belgen, overleed na een val van de rotsen in Marche-les-Dames. Al snel na die noodlottige 17 februari 1934 doken allerlei complottheorieën op over de dood van de 'koning-soldaat'. Bewijzen werden nooit gevonden.

Op zaterdag 17 februari 1934 trekt koning Albert er met zijn kamerdienaar op uit. Het is een grijze dag en de vorst heeft er net een audiëntie in de namiddag op zitten. Tijd genoeg dus voor een wandeling in de Naamse bossen van Marche-les-Dames. Albert I was een verwoed alpinist, en trok tijdens zijn zomervakanties graag riching Alpen om er zijn favoriete sport te beoefenen. In de lente hield hij het met vrienden bij de rotsen rond Namen. Maar op die beruchte zaterdag was de koning alleen. In de vroege namiddag vraagt hij zijn bediende om te wachten bij de auto terwijl hij de 'Roche du Bon Dieu' beklimt. De koning verwacht tegen 17 uur terug te zijn. Dat zal echter nooit gebeuren. Pas om 2 uur 's nachts wordt Albert I, de derde koning der Belgen, met een verbrijzelde schedel onderaan de rots gevonden.

"Overlijden is een ongeluk"
Het officieel onderzoek, dat amper 80 bladzijden telt, besluit al snel dat de koning overleden is door een val van 12 meter nadat een rotsblok is losgekomen. Hij was op slag dood. Twee dagen na het overlijden vaardigt de regering een verbod uit "op het verspreiden van valse geruchten over de dood van de koning".

Toch kan dat verbod de geruchtenmolen niet tegenhouden, integendeel zelfs. Tal van vragen duiken op. Waarom is er geen lijkschouwing gebeurd? Waarom lag zijn lichaam zo ver van de voet van de rots? En waarom wordt zijn bril ongeschonden teruggevonden?

Complot
Verschillende complottheorieën doen al snel de ronde. Dat is trouwens niet verwonderlijk: we spreken 1934, sowieso een woelige tijd. De economische crisis slaat ongemeen hard toe na de beurscrash van Wall Street in 1929, de Vlaamse Beweging roert zich nog altijd, regeringen komen en gaan en slagen er niet in de crisissfeer te bedwingen.

Het is een tijd waarin het gewone volk op zoek gaat naar zondebokken en complotten, en waarin autoritairisme en militarisme opgang begint te maken. In Duitsland is Hitler sinds een jaar aan de macht, in ons land beginnen obscure rechtse groeperingen als Rex populair te worden.

Velen geloven dan ook niet in een ongeluk en zien andere motieven en daders. Een overzicht:

• De Franse moord: Koning Albert was een vorst met een grote autoriteit. Net zoals zijn voorgangers hield hij vast aan een strikte internationale neutraliteitspolitiek voor België en zag hij dan ook liever geen militair akkoord met Frankrijk. Parijs zag Alberts invloed met lede ogen aan en zou een huurmoordenaar richting de Naamse rotsen hebben gestuurd. Bewijs is er nooit gevonden en het zou ook niet Frankrijks beste zet geweest zijn: Alberts opvolger Leopold III zou een nog heviger voorstander van neutraliteit blijken te zijn.

• De passionele moord: Koning Albert en Koningin Elisabeth waren erg populair bij de bevolking. Vooral de mythevorming die ontstond rond Alberts rol als opperbevelhebber van het leger tijdens de Eerste Wereldoorlog droeg daartoe bij. Samen met zijn soldaten bleef hij tijdens de hele periode 1914 tot 1918 achter de IJzer aan het front, terwijl de regering naar Frankrijk vluchtte. Met koningin Elisabeth als de 'verpleegster van de natie' ontstond dan ook al snel het beeld van de 'koning-ridder'. Het paste perfect in het geromantiseerde beeld van het koppel.

Maar de twee hadden in werkelijkheid hun eigen leven, en dat was in kringen rond het koninklijk paleis ook algemeen geweten. Zo zou prins Karel, Alberts zoon, ooit gezegd hebben: "Hij hield van de vrouwtjes, net als ik." Mogelijke daders genoeg dus, van minnaars van de koningin over jaloerse echtgenoten van minnaressen tot Elisabeth zelf. Zij zou volgens een theorie Albert neergeschoten hebben in Laken en later met enkele getrouwen het lichaam in Marche-les-Dames van de rots hebben gegooid om de moord te verdoezelen.

De Duitse moord: Een variant op de Franse moord is die waarbij Hitler zelf de opdracht zou hebben gegeven om Albert uit de weg te ruimen, om zo de weg te bereiden voor een Duitse aanval. Het moest vooral een herhaling van de beeldvorming van de koning-ridder tijdens de Eerste Wereldoorlog onmogelijk maken. Toch is ook deze theorie onwaarschijnlijk: Hitler was pas een jaar aan de macht en had eerst binnenlandse katten te geselen, bovendien was het Duitse leger sowieso superieur aan het Belgische, ook met Albert I aan het hoofd.

• De politieke moord: De periode tussen de twee wereldoorlogen kende vele politieke veranderingen. Ook in het stemrecht: tot 1918 had een gewone arbeider één stem, de gegoede burgerij had er drie. Daar kwam na het einde van de Eerste Wereldoorlog met de invoering van het algemeen enkelvoudig stemrecht verandering in.

Albert was een hevige voorstander van die maatregel, hoewel het meer van moeten was, wilde hij een opstand onder de arbeiders vermijden. Het vergrootte bij het gewone publiek Alberts populariteit nog meer, wat volgens de aanhangers van de theorie van de politieke moord niet in goede aarde viel bij de aanhangers van extreemrechts. Die zagen liever Alberts autoritaire zoon Leopold op de troon en duwden de vader daarom van de rotsen. Toch is ook voor deze stelling nooit enig bewijs gevonden. Bovendien waren Leopolds autoritaire opvattingen toen nog helemaal niet bekend, wat het motief zonder voorwerp maakt.

• De zelfmoord: De vraag waarom het lichaam van Albert zo ver van de rots werd teruggevonden, valt volgens sommige bronnen te verklaren als we geloven dat de vorst niet van de rots gevallen is, maar gesprongen. Zo zou de koning al een tijd rondgelopen hebben met zwartgallige gedachten en kampte hij met financiële problemen door de beurscrash van 1929 en door de erfenis van zijn oom Leopold II, die tal van leningen aanging om zijn avonturen in Congo te financieren. Dat Albert net voor zijn dood een grote levensverzekering afsloot, voedt die stelling nog meer. Een afscheidsbrief werd echter nooit gevonden.

• De Lam Gods-theorie: De meest recente - en meest vergezochte - theorie over de dood van Albert I draait rond de befaamde diefstal van 'De rechtvaardige rechters', een paneel van het 'Lam Gods' van de gebroeders Van Eyck uit de Gentse Sint-Baafskathedraal. Dat werd ook in 1934 ontvreemd. In het schilderij zouden aanwijzingen zitten naar de moord, zoals de rotsen van Marche-les-Dames waar zich een eeuwenoud geheim zou bevinden. Om dat geheim te bewaren, moest de koning vermoord en het schilderij verstopt worden. Volgens de aanhangers bevindt het verdwenen paneel van 'De rechtvaardige rechters' zich dan ook in het graf van Albert in de koninklijke crypte in Laken.

Echt sluitende bewijzen werden er nooit gevonden, voor geen enkele theorie trouwens. Daarvoor zou er eerst een autopsie moeten plaatsvinden op het lichaam van de koning, en dat zal de eerstkomende decennia niet gebeuren. Het Paleis beschouwt het overlijden van haar voorvader louter en alleen als een ongeluk en gelooft niet in complottheorieën.