Shan qaab oo uu Trump wax uga beddelay nidaamka socdaalka ee maraykanka

Socdaalka ayaa had iyo jeer udub dhexaad u ahaa farriinta Donald Trump.

Markii uu ku dhawaaqay musharaxnimadiisa madaxweynenimo ee ugu horreysay sannadkii 2015, wuxuu ku eedeeyay Mexico inay u dirto daroogo iyo dambiyo waqooyiga xuduudda, waxayna ahayd qaylo joogto ah tan iyo markaas.

Qaar ka mid ah himilooyinkiisii ugu horreeyay ee uu ku doonayay inuu ku joojiyo qulqulka dadka doonaya inay soo galaan dalka waxaa xaddiday maxkamadaha.

Laakiin xayiraadaha ayaa daciifay xilligiisii labaad, iyadoo Maxkamadda Sare ay la jaanqaadi karto iyo tobanaan bilyan oo lacag fulin dheeraad ah oo ka timid Kongareeska.

Yaa loo oggolaan lahaa inuu ku noolaado Mareykanka ayaa weli ah arrin weyn oo maskaxda ay ku hayaan codbixiyeyaasha doorashooyinka muddada dhexe ee soo socda, kuwaas oo inta badan loo arko afti loo qaadayo madaxweynenimada Trump.

Wuxuu ballan qaaday xuduud xiran iyo masaafuris ballaaran ololihiisii 2024, dad yar ayaa dafiri kara inuu labadaba fuliyay.

Laakiin xitaa kuwa u codeeyay mowqifkaas adag, waxaa jira walaac ay qabaan oo ah in qabqabashadu ay aad u fogaatay.

1. Xuduud inta badan la xiray

Xuduudda laga soo gudbayo ayaa xarga goosatay intii uu xilka hayay Joe Biden, iyadoo in ka badan 4.5 milyan oo muhaajiriin ah laga diiwaan geliyay xuduudda koonfureed sannadihii 2023 iyo 2024 oo keliya, taasoo ka tarjumaysa tirada badan ee dadka u socday waqooyiga xadka Mareykanka.

Maamulkiisu ugu dambeyntii wuxuu hoos u dhigay tirooyinka billaha ah isagoo xaddiday sheegashada magangalyada iyo ka saarista muhaajiriinta sida sharci darrada ah u soo galaya Mareykanka iyada oo aan la socodsiin.

Markii Trump uu xafiiska ku soo laabtay, qulqulka muhaajiriintaas ayaa noqday mid aad u yar.

Dhammaadkii sannadkii ugu horreeyay ee Trump uu xafiiska joogay, muuqaalladii fowdada ahaa ee dhaliyay cinwaannada adduunka oo dhan xilligii maamulka Biden ayaa inta badan meesha ka baxay.

Tusaale ahaan safar uu ku tagay magaalada xuduudda ku taal ee El Paso, Texas, bishii Nofeembar 2025, BBC waxay aragtay waddooyin iyo xeryo ku meel gaar ah oo ay ku jireen kumanaan muhaajiriin ah oo la siiyay cafis Mareykanka si ay u sugaan dacwadaha socdaalka.

Si loo gaaro waxa uu inta badan ku tilmaamo xuduudda "ugu ammaan badan" taariikhda Mareykanka, maamulka Trump wuxuu qaatay hab adag oo dhinacyo badan leh.

Tani waxay ku lug lahayd joojinta codsiyada magangalyo-doonka ee xuduudda, soo afjaridda siyaasadda ah "qabashada iyo sii-daynta" dadka la xiray ee gudaha Maraykanka, geynta ciidamada xuduudda, iyo cadaadis la saaray dalka Mexico si ay u xakameeyaan qulqulka muhaajiriinta u socda dhanka waqooyiga.

"Madaxweyne Trump wuxuu dadka Maraykanka u ballanqaaday xuduud ammaan ah, xogta la hayana waxay caddaynaysaa inuu ballanqaadkiisii fuliyay" ayuu yiri Xoghayaha Amniga Gudaha Markwayne Mullin, isagoo hadal soo saaray 16 kii Oktoobar.

"Natiijooyinku si cad ayay u muuqdaan: hirgelinta adag ee sharcigu way shaqaysaa."

2. Dardargelinta dhismaha derbiga

Ballanqaadkii ahaa in la dhiso "derbi weyn oo qurux badan" oo ku yaalla xuduudda Maraykanka iyo Mexico, kaas oo dhererkiisu yahay ku dhawaad 2,000 oo mayl (3,218 km) ayaa ahaa ballanqaadkii ugu muhiimsanaa ee ololihii doorashada Trump ee 2016-kii.

Shaqada dhismaha derbiga ayaa dardar gashay muddada labaad ee xi hayntiisa, iyadoo taageero dhaqaale oo dhan $46.5 bilyan (£34.7 bilyan) lagu daray miisaaniyadda uu Trump u qoondeeyay mashruucan.

Sida lagu sheegay xogta dowladda, ka hor inta uusan Trump dib ugu soo laaban Aqalka Cad, waxaa jiray qiyaastii 644 mayl oo ah "derbiga koowaad" (ka ugu dhow xuduudda), iyo 75 mayl oo ah "derbi labaad" oo Maraykanka dhanka gudaha uga sii durugsan.

Tan iyo markaas, waxaa la dhammaystiray 250 mayl oo dheeraad ah oo derbi cusub ah, oo ay ku jiraan derbiyada koowaad, kuwa labaad, iyo xannibaadyo laga dhisay meelaha biyuhu maraan, iyo sidoo kale tiknoolajiyad gacan ka geysata ogaanshaha dadka si sharci darro ah xuduudda uga gudbaya. Waxaa sidoo kale hadda socda dhismaha 1,443 mayl oo kale oo ah jidgooyooyinka xuduudeed.

Hase yeeshee, khubaradu waxay soo bandhigayaan sawir aad u qoto dheer oo ku saabsan waxa dhab ahaan la dhisay, marka loo eego waxa kaliya la horumariyay ama la casriyeeyay.

Intaas waxaa dheer, saameynta uu derbigu ku leeyahay tirakoobka guud ee socdaalka ayaa ah arrin weli dood ka taagan tahay.

"Tan iyo markii si dhab ah loo bilaabay dhismaha derbiga cusub, ma jirin wax isbeddel ah oo la taaban karo oo ku yimid tirada dadka ka gudbaya xuduudda" ayuu yiri Aaron Reichlin-Melnick, oo ah khabiir ku takhasusay fulinta shuruucda socdaalka oo ka tirsan hay'adda American Immigration Council.

Wuxuu intaas ku daray inaysan jirin wax tilmaamaya in derbiga xuduuddu uu yareeyay tirada dadka muhaajiriinta ah ee xuduudda ka gudbaya. Hoos-u-dhacaas waxaa sabab u ahaa siyaasadaha iyo farriimaha uu Trump gudbinayay.

3. Xayiraadaha iyo masaafurinta oo sii xoogaysanaya

Inta badan cinwaanada ay soo saareen siyaasadaha socdaalka ee Trump waxay ka yimaadeen gudaha Mareykanka, halkaas oo hawlgallada ay sameeyeen wakiilada Hay'adda Socdaalka iyo Fulinta Kastamka (ICE) si ay u soo ururiyaan dadka ay sheegeen inay si sharci darro ah ugu joogaan Mareykanka, ayagoo ruxay magaalooyinka dalka oo dhan ah.

Intii uu ku jiray ololihiisa, Trump wuxuu ballan qaaday inuu si degdeg ah u bilaabi doono waxa uu ku tilmaamay "hawlgalka masaafurinta ugu weyn taariikhda Mareykanka", kaas oo mas'uuliyiintu ay sheegeen inuu marka hore ka bilaaban doono dadka dambiyada galay.

Xabsiga iyo xarigga xiga ee xarumaha socdaalka ayaa si weyn u kordhay tan iyo markii Trump uu xafiiska ku soo laabtay, oo ay ku jiraan rikoor ku dhawaad 50,000 bishii Luulyo sanadkan oo keliya, sida laga soo xigtay xogta laga helay Mashruuca Xogta Masaafurinta, oo ah kayd xog socdaal oo Mareykan ah oo ka socday Jaamacadda California, Berkeley, iyo UCLA.

Laakiin xogtaas oo kale waxay muujinaysaa in qayb weyn oo ka mid ah xarigga ay ku lug leeyihiin dad aan lahayn xukunno dambiyeed. Bishii Luulyo 2026, xarigga muhaajiriinta leh taariikh dambiyeed ayaa gaaray heerkii ugu hooseeyay abid oo ah 27%.

Masaafurinta ayaa sidoo kale si weyn u korodhay. Bartamihii Luulyo ee sanadkan, ICE waxay dalka ka saaraysay celcelis ahaan 1,255 qof maalintii, marka la barbar dhigo qiyaastii 770 bishii ugu dambeysay ee Biden xafiiska uu joogay

Laakiin xeeladaha ay ICE u isticmaasho magaalooyinka Mareykanka ayaa ka dhigay dad badan oo Mareykan ah inay noqdaan kuwo aan degenaansho qabin, oo ay ku jiraan kuwa badan oo taageeray xayiraadaha adag si ballaaran.

4. Tirada qaxootiga la qaabilayo oo si weyn hoos ugu dhacday

Markii uu dib ugu laabtay Aqalka Cad sannadkii hore, Trump ayaa isla markiiba hakiyay qaabilaadda qaxootiga, isagoo xilligaas sheegay in dib loo bilaabi karo oo keliya haddii la caddeeyo inay dan ugu jirto Maraykanka.

Hase yeeshee, bishii Febraayo, amar madaxweyne oo uu saxiixay Trump ayaa si xaddidan dib ugu furay habkaas dadka u dhashay Koonfur Afrika ee asal ahaan ka soo jeeda reer Yurub (Afrikaners); kuwaas oo Aqalka Cad uu dhowr jeer sheegay in la dilayo oo la "silcinayo", sheegashadaas oo ay dowladda Pretoria beenisay.

Xadka ugu sarreeya ee qaxootiga la qaabilayo sannad maaliyadeedka 2026-ka ayaa markii hore lagu qiyaasay 7,500, balse waxaa bishii Maajo ee sannadkan kor loogu qaaday 17,500, sababo la xiriira waxa maamulku ku tilmaamay "xaalad degdeg ah oo qaxooti oo aan horay loo sii saadaalin karin".

Guud ahaan, tirada qaxootiga la qaabilayo ayaa aad u yaraatay. Xogta Waaxda Arrimaha Dibadda ayaa muujinaysa in 16,292 qaxooti ah lagu soo dhaweeyay Maraykanka sannad maaliyadeedka 2026-ka, kuwaas oo 16,287 ka mid ah ay yihiin dad u dhashay Koonfur Afrika.

Marka la barbardhigo, labadii sano ee ugu dambeysay ee maamulka Biden, 2023 iyo 2024, 60,000 iyo 100,000 ayaa soo galay dalka, siday u kala horreeyaan. Sannad maaliyadeedka 2024, tirada ugu badan waxay ka timid Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo, Afgaanistaan, Suuriya iyo Venezuela.

Boqolaal kun oo qof oo laga ilaaliyay masaafurinta ayaa lumiyay ilaalintaas markii ilaalin bini'aadannimo oo loo yaqaan Xaaladda Ilaalinta Ku-meel-gaarka ah (TPS) sidoo kale la soo gabagabeeyay xilligii labaad ee Trump.

Mid ka mid ah waddamadaas waxay ahayd Haiti. Bishii Juun, Maxkamadda Sare waxay taageertay go'aanka maamulka Trump ee ah in la joojiyo TPS-ka qiyaastii 350,000 oo Haitian ah oo ku nool Mareykanka.

5. Xaddidaad dhanka fiisooyinka ah iyo "tiket dahabi ah" oo ku kacaya $1 milyan

Waddooyin kale oo sharci ah oo lagu iman karo Maraykanka si loogu noolaado looguna shaqeeyo ayaa iyaguna la adkeeyay, iyada oo la sameeyay isbeddello siyaasadeed oo kala duwan.

Waddamo badan oo maamulka Trump uu u arkay inay khatar ku yihiin amniga ayaa wajahaya xayiraad dhammaystiran ama qayb ah oo saaran bixinta fiisooyinka iyo safarrada.

Baaritaanka la xoojiyay iyo sharciyo cusub oo dadka ku nool Mareykanka dib ugu celinaya dalalkooda si ay u codsadaan kaararka cagaaran ayaa hoos u dhigay hawshaas.

Bishii Sebtembar 2025, khidmad $100,000 ah oo ku saabsan fiisooyinka cusub ee H1-B ee shaqaalaha xirfadlayaasha ah, oo inta badan ay haystaan Hindida ayaa ka yaabisay warshadaha tiknoolajiyada Mareykanka. Bishii Maajo ee sanadkan, Waaxda Jinsiyadda iyo Socdaalka Mareykanka ayaa ku sheegtay X in diiwaangelinta 2027 ay hoos u dhacday 40%.

"Xogtu waa calaamad cad oo muujinaysa in maalmihii lagu xadgudbayay barnaamijka diiwaangelinta mushaharka badan iyo kuwa hooseeya ay dhammaadeen, iyo in barnaamijku uu si fiican u fulinayo ujeeddadiisii ahayd soo jiidashada shaqaalaha ajnabiga ah ee xirfadda sare leh iyo ilaalinta mushaharka, xaaladaha shaqada iyo fursadaha shaqada ee shaqaalaha Mareykanka," ayaa lagu daray bayaanka.

Daraasad uu sameeyey Dugsiga Ganacsiga ee Wharton, ayaa lagu ogaaday in isbeddellada H1-B aysan "saameyn weyn ku yeelan doonin" mushaharka shaqaalaha ku dhashay Mareykanka, iyadoo hoos u dhac kasta oo ku yimaada tartanka uu ka yar yahay kobaca wax soo saarka oo yaraada.