Моди Путинни урушни тугатишга чақирди: ШҲТ саммитида нималар муҳокама қилинди?

BBC Рус хизмати подкастида Карнеги маркази тадқиқотчиси Темур Умаров Шанхай ҳамкорлик ташкилоти (ШҲТ) саммити, Ҳиндистоннинг Россияга муносабати, Хитойнинг сиёсати, Марказий Осиёдаги кучлар мувозанати ҳамда Эроннинг минтақадаги ўрни ҳақида фикр билдирди.

ШҲТ нима учун муҳим?

Умаровнинг таъкидлашича, Бишкекда ўтган ШҲТ саммити халқаро аҳамиятга эга муҳим воқеа бўлди. Саммитда Россия, Хитой, Ҳиндистон, Эрон, Марказий Осиё давлатлари ва бошқа мамлакатлар раҳбарлари иштирок этди.

Унинг фикрича, ШҲТ аниқ бир мақсад ёки умумий таҳдидга қарши тузилган ташкилот эмас. У дастлаб Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин чегара ва хавфсизлик масалаларини муҳокама қилиш учун яратилган бўлса, кейинчалик ҳамкорлик платформасига айланди.

Бугун ШҲТ:

10 та тўлақонли аъзога эга;

ўнлаб кузатувчи давлатларни қамраб олади;

сиёсий, иқтисодий ва хавфсизлик соҳаларида мулоқот майдони вазифасини бажаради.

Умаровга кўра, Ғарб мамлакатлари баъзан ШҲТни ўзларига қарши блок сифатида қабул қилади. Бироқ ташкилотнинг ўзи бундай мақсадни кўзламайди. Аммо Россия ва қисман Хитой ушбу тасаввурдан ўз геосиёсий манфаатлари учун фойдаланишга ҳаракат қилади.

Нега Моди Путинни урушни тугатишга чақирди?

Саммитнинг энг диққатга сазовор воқеаларидан бири Ҳиндистон бош вазири Нарендра Модининг Владимир Путин билан учрашувда Украинадаги урушни тугатиш зарурлигини очиқ айтиши бўлди.

Умаровнинг фикрича, бу позициянинг бир нечта сабаблари бор:

Украина уруши ва санкциялар глобал энергетика бозорига салбий таъсир кўрсатди, бу эса Ҳиндистон иқтисодиётига ҳам зарба берди.

Ҳиндистон Россия ва Хитой ўртасидаги яқинлашувдан хавотирда, чунки Пекин Деҳлининг асосий геосиёсий рақибларидан бири ҳисобланади.

Россия қурол-яроғининг асосий харидорларидан бўлган Ҳиндистон Москвадан ҳарбий таъминот қисқаришидан ҳам манфаатдор эмас.

Умаров таъкидлашича, Моди бу чақириқ билан чиққан ягона раҳбар эмас.

Аввалроқ Қозоғистон президенти Қосим-Жомарт Тоқаев ҳам Путинга шунга ўхшаш мазмунда мурожаат қилган.

Шунинг учун Моди ўзини ШҲТ доирасида яккалаб қўйилган сиёсатчи сифатида ҳис қилмайди. Кўплаб давлатлар урушнинг тугашидан манфаатдор.

Бироқ экспертнинг фикрича, бу чақириқ Кремл сиёсатига жиддий таъсир кўрсатиши эҳтимолдан йироқ, чунки Украина бўйича қарорлар, асосан, Путиннинг шахсий сиёсий ҳисоб-китобларига боғлиқ.

Хитой ҳам уруш тугашини хоҳлайдими?

Умаровга кўра, Хитой Россияни очиқ танқид қилишдан қочади.

Пекин:

Москва билан стратегик шерикликни сақлаб қолишни муҳим деб ҳисоблайди;

Путин билан муносабатларни бузишни истамайди;

бир вақтнинг ўзида Ғарб билан ҳам мулоқот қилишга ҳаракат қилади.

Шу сабабли Хитойнинг баёнотлари кўпинча ноаниқ ва турлича талқин қилиш мумкин бўлган шаклда кечади.

Экспертнинг фикрича, Пекин Украина уруши тўхташини хоҳласа ҳам, бу ҳақда очиқ ва қатъий шаклда гапирмайди.

Марказий Осиёда Россиянинг ўрнини Хитой эгаллаяптими?

Сўнгги йилларда Хитойнинг минтақадаги таъсири сезиларли даражада ошган.

Умаров қуйидаги мисолларни келтиради:

Хитойнинг иқтисодий сармоялари кенгаймоқда;

хавфсизлик соҳасидаги иштироки ортиб бормоқда;

Тожикистон ва Афғонистон чегараси яқинида Хитойнинг хавфсизлик инфратузилмаси мавжуд;

Ўзбекистон тарихда биринчи марта Хитойдан ҳарбий самолётлар сотиб олди.

Бироқ бу Марказий Осиё Россиядан юз ўгирди, дегани эмас.

Экспертнинг таъкидлашича, минтақанинг асосий стратегияси диверсификация ҳисобланади. Яъни давлатлар фақат бир мамлакатга эмас, балки Россия, Хитой, АҚШ, Европа Иттифоқи, Туркия, Япония, Корея ва бошқа ҳамкорларга таянишни маъқул кўради.

Унинг фикрича, бу сиёсат минтақани ташқи босимларга қарши барқарорроқ қилади.

Эрон ШҲТдан ёрдам кутаяптими?

Саммитда иштирок этган Эрон президенти Масъуд Пезешкиён мамлакат оғир иқтисодий шароитда турган бир пайтда Бишкекка келди.

Умаровнинг фикрича, Эрон ШҲТни икки мақсадда муҳим деб билади:

дипломатик қўллаб-қувватлаш олиш;

ўз позициясини халқаро майдонга етказиш.

Экспертнинг айтишича, Хитой Эроннинг энг муҳим ташқи шерикларидан бири бўлиб қолмоқда. Пекин Эронни дипломатик жиҳатдан қўллаб-қувватлайди ва иқтисодий ҳамкорликни давом эттирмоқда.

Россия ва Марказий Осиё давлатлари эса АҚШ билан муносабатларни ҳисобга олган ҳолда эҳтиёткор сиёсат юритмоқда. Шу сабабдан улар Теҳронни очиқ ва кескин тарзда қўллаб-қувватлашдан тийилмоқда.

Саммитнинг энг муҳим натижаси нимада?

Темур Умаровнинг фикрича, ШҲТ саммитларидан катта геосиёсий қарорлар кутиш керак эмас.

Расмий декларациялар одатда умумий ва дипломатик руҳда бўлади.

Саммитнинг ҳақиқий аҳамияти раҳбарлар ўртасидаги икки томонлама учрашувларда намоён бўлади.

Хусусан:

Путин ва Си Цзиньпин энергетика ва иқтисодий ҳамкорликни муҳокама қилди;

«Сибир қудрати-2» газ қувури лойиҳаси музокараларнинг асосий мавзуларидан бири бўлган бўлиши мумкин;

Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев Ҳиндистон бош вазири Нарендра Моди ва Озарбайжон президенти Илҳом Алиев билан учрашди;

Ўзбекистон ва Озарбайжон стратегик шериклик бўйича янги келишув имзолади.

Умаровнинг хулосасига кўра, ШҲТнинг асосий қиймати унинг қарорларида эмас, балки турли давлатлар раҳбарларига мунтазам учрашиб, муносабатларни мувофиқлаштириш имконини берувчи платформа эканида намоён бўлади.