Modi Putinni urushni tugatishga chaqirdi: ShHT sammitida nimalar muhokama qilindi?

BBC Rus xizmati podkastida Karnegi markazi tadqiqotchisi Temur Umarov Shanxay hamkorlik tashkiloti (ShHT) sammiti, Hindistonning Rossiyaga munosabati, Xitoyning siyosati, Markaziy Osiyodagi kuchlar muvozanati hamda Eronning mintaqadagi o‘rni haqida fikr bildirdi.

ShHT nima uchun muhim?

Umarovning ta’kidlashicha, Bishkekda o‘tgan ShHT sammiti xalqaro ahamiyatga ega muhim voqea bo‘ldi. Sammitda Rossiya, Xitoy, Hindiston, Eron, Markaziy Osiyo davlatlari va boshqa mamlakatlar rahbarlari ishtirok etdi.

Uning fikricha, ShHT aniq bir maqsad yoki umumiy tahdidga qarshi tuzilgan tashkilot emas. U dastlab Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin chegara va xavfsizlik masalalarini muhokama qilish uchun yaratilgan bo‘lsa, keyinchalik hamkorlik platformasiga aylandi.

Bugun ShHT:

10 ta to‘laqonli a’zoga ega;

o‘nlab kuzatuvchi davlatlarni qamrab oladi;

siyosiy, iqtisodiy va xavfsizlik sohalarida muloqot maydoni vazifasini bajaradi.

Umarovga ko‘ra, G‘arb mamlakatlari ba’zan ShHTni o‘zlariga qarshi blok sifatida qabul qiladi. Biroq tashkilotning o‘zi bunday maqsadni ko‘zlamaydi. Ammo Rossiya va qisman Xitoy ushbu tasavvurdan o‘z geosiyosiy manfaatlari uchun foydalanishga harakat qiladi.

Nega Modi Putinni urushni tugatishga chaqirdi?

Sammitning eng diqqatga sazovor voqealaridan biri Hindiston bosh vaziri Narendra Modining Vladimir Putin bilan uchrashuvda Ukrainadagi urushni tugatish zarurligini ochiq aytishi bo‘ldi.

Umarovning fikricha, bu pozitsiyaning bir nechta sabablari bor:

Ukraina urushi va sanksiyalar global energetika bozoriga salbiy ta’sir ko‘rsatdi, bu esa Hindiston iqtisodiyotiga ham zarba berdi.

Hindiston Rossiya va Xitoy o‘rtasidagi yaqinlashuvdan xavotirda, chunki Pekin Dehlining asosiy geosiyosiy raqiblaridan biri hisoblanadi.

Rossiya qurol-yarog‘ining asosiy xaridorlaridan bo‘lgan Hindiston Moskvadan harbiy ta’minot qisqarishidan ham manfaatdor emas.

Umarov ta’kidlashicha, Modi bu chaqiriq bilan chiqqan yagona rahbar emas.

Avvalroq Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jomart Toqaev ham Putinga shunga o‘xshash mazmunda murojaat qilgan.

Shuning uchun Modi o‘zini ShHT doirasida yakkalab qo‘yilgan siyosatchi sifatida his qilmaydi. Ko‘plab davlatlar urushning tugashidan manfaatdor.

Biroq ekspertning fikricha, bu chaqiriq Kreml siyosatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi ehtimoldan yiroq, chunki Ukraina bo‘yicha qarorlar, asosan, Putinning shaxsiy siyosiy hisob-kitoblariga bog‘liq.

Xitoy ham urush tugashini xohlaydimi?

Umarovga ko‘ra, Xitoy Rossiyani ochiq tanqid qilishdan qochadi.

Pekin:

Moskva bilan strategik sheriklikni saqlab qolishni muhim deb hisoblaydi;

Putin bilan munosabatlarni buzishni istamaydi;

bir vaqtning o‘zida G‘arb bilan ham muloqot qilishga harakat qiladi.

Shu sababli Xitoyning bayonotlari ko‘pincha noaniq va turlicha talqin qilish mumkin bo‘lgan shaklda kechadi.

Ekspertning fikricha, Pekin Ukraina urushi to‘xtashini xohlasa ham, bu haqda ochiq va qat’iy shaklda gapirmaydi.

Markaziy Osiyoda Rossiyaning o‘rnini Xitoy egallayaptimi?

So‘nggi yillarda Xitoyning mintaqadagi ta’siri sezilarli darajada oshgan.

Umarov quyidagi misollarni keltiradi:

Xitoyning iqtisodiy sarmoyalari kengaymoqda;

xavfsizlik sohasidagi ishtiroki ortib bormoqda;

Tojikiston va Afg‘oniston chegarasi yaqinida Xitoyning xavfsizlik infratuzilmasi mavjud;

O‘zbekiston tarixda birinchi marta Xitoydan harbiy samolyotlar sotib oldi.

Biroq bu Markaziy Osiyo Rossiyadan yuz o‘girdi, degani emas.

Ekspertning ta’kidlashicha, mintaqaning asosiy strategiyasi diversifikatsiya hisoblanadi. Ya’ni davlatlar faqat bir mamlakatga emas, balki Rossiya, Xitoy, AQSh, Yevropa Ittifoqi, Turkiya, Yaponiya, Koreya va boshqa hamkorlarga tayanishni ma’qul ko‘radi.

Uning fikricha, bu siyosat mintaqani tashqi bosimlarga qarshi barqarorroq qiladi.

Eron ShHTdan yordam kutayaptimi?

Sammitda ishtirok etgan Eron prezidenti Mas’ud Pezeshkiyon mamlakat og‘ir iqtisodiy sharoitda turgan bir paytda Bishkekka keldi.

Umarovning fikricha, Eron ShHTni ikki maqsadda muhim deb biladi:

diplomatik qo‘llab-quvvatlash olish;

o‘z pozitsiyasini xalqaro maydonga yetkazish.

Ekspertning aytishicha, Xitoy Eronning eng muhim tashqi sheriklaridan biri bo‘lib qolmoqda. Pekin Eronni diplomatik jihatdan qo‘llab-quvvatlaydi va iqtisodiy hamkorlikni davom ettirmoqda.

Rossiya va Markaziy Osiyo davlatlari esa AQSh bilan munosabatlarni hisobga olgan holda ehtiyotkor siyosat yuritmoqda. Shu sababdan ular Tehronni ochiq va keskin tarzda qo‘llab-quvvatlashdan tiyilmoqda.

Sammitning eng muhim natijasi nimada?

Temur Umarovning fikricha, ShHT sammitlaridan katta geosiyosiy qarorlar kutish kerak emas.

Rasmiy deklaratsiyalar odatda umumiy va diplomatik ruhda bo‘ladi.

Sammitning haqiqiy ahamiyati rahbarlar o‘rtasidagi ikki tomonlama uchrashuvlarda namoyon bo‘ladi.

Xususan:

Putin va Si Szinьpin energetika va iqtisodiy hamkorlikni muhokama qildi;

«Sibir qudrati-2» gaz quvuri loyihasi muzokaralarning asosiy mavzularidan biri bo‘lgan bo‘lishi mumkin;

O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev Hindiston bosh vaziri Narendra Modi va Ozarbayjon prezidenti Ilhom Aliev bilan uchrashdi;

O‘zbekiston va Ozarbayjon strategik sheriklik bo‘yicha yangi kelishuv imzoladi.

Umarovning xulosasiga ko‘ra, ShHTning asosiy qiymati uning qarorlarida emas, balki turli davlatlar rahbarlariga muntazam uchrashib, munosabatlarni muvofiqlashtirish imkonini beruvchi platforma ekanida namoyon bo‘ladi.