Hoe rebelse tieners val van Berlijnse Muur bespoedigden

Kai Feller was zestien toen zijn medescholieren hem berechtten. De scholieren bestempelden Feller en zeven anderen als 'verraders' en 'pacifisten'. Zijn klas besloot dat hij uit de officiële jeugdbeweging van de DDR moest gezet worden. Het lidmaatschap van die jeugdbeweging was onmisbaar voor wie aan een deftige baan wilde raken het in het communistische Oost-Duitsland.

Een jaar voor de massale protesten die leidden tot de val van de Berlijnse Muur, aanstaande zondag precies een kwarteeuw geleden, daagde een groep tieners het systeem uit en betaalden ze daar een zware prijs voor. Zij hebben geschiedenis geschreven en inspireerden vele anderen, waaronder mensen van de generatie van hun ouders, om hun voorbeeld te volgen en de autoriteit van het regime in vraag te stellen.

Speakers Corner
In Oost-Duitsland werden de scholieren gestraft wanneer ze uitgerekend deden wat hen werd gevraagd: hun mening uiten op een bord aan de zogenaamde 'Speakers Corner' aan de inkom van de prestigieuze middelbare school Carl-von-Ossietszky in Oost-Berlijn.

"Zelfs in Oost-Duitsland wisten we dat Speakers Corner de plek in Londen was waar iedereen mocht zeggen wat hij wou", stelt Philipp Lengsfeld, die samen met Feller uit de jeugdbeweging werd gezet. "Dus besloten we te kijken hoever we daarin konden gaan".

Petitie tegen militaire parade
De acht scholieren loofden op het zogenaamde vrije forum de stakingen in Polen, vestigden de aandacht op een groeiende neo-nazibeweging en schreven een ironisch gedicht over een Oost-Duitse soldaat en zijn liefde voor zijn Kalashnikov. Feller bezondigde zich bovendien aan het verzamelen van handtekeningen voor een petitie tegen de jaarlijkse militaire parade van de DDR.

Heel wat scholieren die zich aanvankelijk bij de rebellerende groep hadden aangesloten, kantten zich tegen de petitie. Maar Feller, Lengsfeld en zes anderen werden gezien als oproerkraaiers toen ze weigerden berouw te tonen. "We waren zestien, we dachten niet pragmatisch. We wilden doorzetten", stelt Lengsfeld.

Schijnprocessen
De schijnprocessen, met zwijgzame volwassenen in de klaslokalen, werden zo georchestreerd dat de officiële straf een zweem van democratische legitimiteit kregen. Alexander Krohn was één van de weinigen die weigerde zijn medescholieren te veroordelen en werd om die reden van de school gestuurd. Nu zegt hij dat het voor hem een kwestie van eergevoel was dat hij zijn klasgenoten steunde. Enkele van hen behoorden immers ook tot een groepje fans van punkmuziek waar Krohn in zat.

"We wilden niet het tegengestelde zeggen van wat we dachten", verklaart hij aan AP. "Voor de meerderheid van de andere scholieren was dat normaal".

Enkele dagen later moesten de acht studenten voor een schoolraad komen. Ze werden één voor één van de school gestuurd. "Onze wereld stortte in", verklaart Lengsfeld. "We staarden in een diepe afgrond".

Daarna werden de acht als verschoppelingen behandeld. Vier van hen werden jarenlang verbannen van welke school in Oost-Duitsland dan ook.

Hun zaak werd opgepikt door de oppositiebeweging in Oost-Duitsland, die toen naar schatting slechts enkele honderden leden telde. Maar toen de zaak aandacht kreeg in West-Duitse media, kaatste het nieuws terug over het IJzeren Gordijn. Veel Oost-Duitsers luisterden immers stiekem naar westerse media zoals Radio Free Europe.

Elite stelt systeem in vraag
In de komende weken ging het snel: de zogenaamde Ossietzky-affaire zorgde ervoor dat de elite van Oost-Duitsland plots openlijk het systeem in vraag stelden. Dat stelt Ilko-Sascha Kowalczuk, geschiedkundige en expert inzake de oppositiebeweging in de DDR.

"Het ging om hun eigen kinderen, jonge mensen die gezien werden als de toekomst van het systeem", verklaart hij.

Margot Honecker
De boosheid die rond deze zaak aanwakkerde, gaf ook brandstof aan de ontevredenheid omtrent het onderwijssysteem en de persoon die daarvan aan de leiding stond: Margot Honecker, de vrouw van de Oost-Duitse leider Erich Honecker. Zij was één van de meest gehate mensen in het land omdat ze politieke propaganda in het lessenprogramma belangrijker achtte dan zinvolle lessen.

Historische documenten tonen aan dat Honecker - bijgenaamd 'de paarse draak' en nu verblijvend in Chili - persoonlijk tussenkwam om de scholieren van Ossietzky zwaar te straffen. Ook al waren het veelbelovende studenten en had niemand rechtstreeks opgeroepen tot het slopen van de Muur.

"De mensen waren oprecht boos om wat de regering deed met de opvoeding van hun kinderen", zegt Benjamin Linder, één van de vier studenten die in geen enkele Oost-Duitse school meer terecht kon. "Daardoor had deze zaak zoveel weerklank. Het was heel absurd dat ze ons beschuldigden van het verspreiden van pacifisme terwijl de school genoemd was naar Carl von Ossietzky". De schrijver en Nobelprijslaureaat, die overleed in 1939 nadat hij was vervolgd door de nazi's, was zelf een fervent pacifist.

Niet wetende dat de Muur een jaar later zou vallen, verkreeg Lengsfeld de toestemming het land te verlaten en naar Engeland te reizen, waar zijn moeder in ballingschap verbleef.

Parlementslid, pastor, professor
Zijn ervaringen zetten hem ertoe aan in de politiek te gaan. De nu 42-jarige Lengsfeld is nu parlementslid in het eengemaakte Duitsland. Zijn kantoor ligt op dezelfde plek waar Margot Honeckers ministerie van Onderwijs destijds stond.

Feller van zijn kant vond onderdak in een katholieke school die geen deel uitmaakte van het officiële onderwijssysteem. Hij werd een protestantse pastor. "Het christendom heeft me overtuigd", stelt hij.

Lindner werkt nu met kinderen met een beperking, maar wijdde zijn vrije tijd aan de groeiende oppositiebeweging. "Natuurlijk was het vreselijk dat ik van school werd gestuurd, maar plots ervaarde ik ook een enorme vrijheid. Ze hadden ons in een hoek geduwd en er was geen weg terug".

In november 1989, in de maand dat de Muur viel, kondigden de autoriteiten aan dat de vier scholieren die permanent geschorst waren terug naar school mochten. Lindner is nu professor in de neurofysica aan de Humboldt universiteit in Berlijn.