Autoritair en corrupt maar erg populair; hoe doet Erdogan dat?

De Turkse premier Tayyip Erdogan had het de afgelopen maanden zwaar te verduren. Bijna dagelijks lekten er beschamende telefoongesprekken uit en internationaal werd hij berispt wegens zijn poging om Twitter en YouTube te blokkeren. Desondanks heeft hij de gemeentelijke verkiezingen van gisteren glansrijk gewonnen. Hoe kan het dat Erdogan na twaalf jaar omstreden leiderschap nog altijd zo populair is?

Erdogan had aan het einde van zijn campagne voor de verkiezingen geen stem meer over. Letterlijk. De oppositie zag er de ironie wel van in: zijn stem zou niet meer gelden in Turkije.

Niets is minder waar, zo bleek gisteravond. Toen de helft van de stemmen was geteld, stond de AKP van Erdogan op 46 procent - 7 procent meer dan tijdens de vorige lokale verkiezingen. De belangrijkste oppositiepartijen CHP en MHP moesten zich tevreden stellen met 28 en 14 procent van de stemmen.

Dat Erdogan nog altijd mateloos populair is, heeft volgens Volkskrant-correspondent Arjen van der Ziel meerdere redenen. "Erdogan vertegenwoordigt in de eerste plaats de stem van het grote aantal. En dat zijn de vrome, conservatieve Turken."

Die groep was het, zo vervolgt Van der Ziel, "zat" om betutteld te worden door een seculiere elite, die voor Erdogan de staat van dienst uitmaakte. "Als de beleidsvoering te islamitisch was of als iets anders hun niet zinde, werd het leger ingezet."

Waar de bestuurlijke elite geen oog had voor de provinciesteden - "daar keken ze op neer" - trekt Erdogan door het hele land om het volk toe te spreken. Op het podium staat een charismatisch man, die zich durft uit te spreken en met beloften over economische voorspoed zijn achterban weet in te palmen.

Erdogan-tapes
Maar Erdogan is ook de man die zijn zoon Bilal op 17 december vorig jaar telefonisch opdracht gaf om 30 miljoen euro weg te sluizen, die kritische publicaties uit de media houdt en zichzelf omringt met de nodige luxe.

De premier heeft de uitgelekte telefoongesprekken, die inmiddels bekend zijn komen te staan als de Erdogan-tapes, weggezet als chantage. De invloedrijke Turkse moslimprediker Fethullah Gülen, met wie Erdogan in een machtsstrijd is verwikkeld, zou hiervoor verantwoordelijk zijn. "De achterban van Erdogan gelooft dat", zegt Van der Ziel. "Een fractie van wat er de laatste tijd naar buiten is gekomen, zou in Europese landen genoeg zijn om een regering ten val te brengen. Maar in Turkije gelden andere wetten."

Turkse economie bloeit
Er is volgens de correspondent nog een belangrijke reden dat Erdogan nog altijd het vertrouwen van het volk geniet: economisch gaat het goed met Turkije. "Het bruto binnenlands product is in de tijd dat Erdogan aan de macht is met 43 procent per hoofd van de bevolking gegroeid."

Dat is niet per se een verdienste van Erdogan, maar eerder van Kemal Dervis, die in 2001 werd aangesteld als minister van Economische Zaken. Turkije verkeerde op dat moment in een diepe financiële crisis. "Banken gingen op de fles en er kwam de nodige modder naar buiten over staatsleningen die aan vriendjes van politici waren verstrekt", vat Van der Ziel de situatie samen. "Dervis heeft de boel weer op poten gezet."

Dat ging volgens het receptuur van het Internationaal Monetair Fonds (IMF): de staatsschuld werd teruggedrongen en de markt werd geliberaliseerd en geprivatiseerd. Erdogan, die twee jaar na Dervis' aantreden aan de macht kwam, heeft het beleid van de minister bijna volledig overgenomen. "Daar krijgt hij nu de credits voor", zegt Van der Ziel. "Sinds de AKP aan de macht is, is er stabiliteit in Turkije. Dat is wat het volk wil."

Protesten
Natuurlijk, er wordt heus wel geprotesteerd tegen Erdogan, maar die protesten blijven veelal kleinschalig. Vorig jaar leek het met de Gezipark-protesten in Istanbul even uit de hand te lopen. De demonstranten protesteerden voor het behoud van het Gezipark in het centrum van de stad, maar feitelijk was het protest gericht tegen het autoritaire beleid van de premier. Hoe heftig te protesten ook waren, het blijft een minderheid die de straat opging, stelt Van der Ziel.

"De demonstranten kwamen vooral uit de seculiere middenklasse. Die bezoekt bars en houdt er een westerse levensstijl op na. Er waren bijna geen vrouwen met hoofddoeken te bespeuren, terwijl in Istanbul nog altijd twee op de drie vrouwen een hoofddoek draagt."

Ook in Istanbul, waar de oppositie voor een verrassing hoopte te zorgen, behaalde Erdogan gisteren een verkiezingszege. Hoe liberaal het Turkse volk in het toeristische centrum ook is, het merendeel van de zestien miljoen inwoners woont aan de randen van het centrum, waar rijen pastelkleurige flats worden afgewisseld met hoge minaretten.

President
Erdogan is bezig met zijn derde termijn als premier en kan volgens de regels van zijn AKP geen vierde termijn aanvaarden. Maar Turkije lijkt voorlopig niet van hem verlost: Erdogan heeft ambitie om president te worden. Niet een met een ceremoniële functie, maar een president met macht. Om dit te bereiken, wil hij een presidentieel regeringsysteem invoeren. 'Daarvoor moet hij wel eerst de grondwet veranderen', aldus Van der Ziel. "Daar is een referendum voor nodig en dat moet allemaal voor augustus gebeuren, want dan vinden de verkiezingen al plaats."

Maar, zo denkt Van der Ziel, mocht dit te kort dag zijn, dan zal Erdogan vast en zeker een ander trucje verzinnen om zijn machtspositie te verlengen. "Door de regels binnen zijn eigen partij te veranderen bijvoorbeeld. Dan zou hij zomaar nog een of twee termijnen premier kunnen blijven."