OPINIE - Fons Van Dyck: "Van Pim Fortuyn tot Donald Trump"
Enkele toppolitici en andere experten laten vandaag exclusief voor HLN hun licht schijnen op de verrassende verkiezingsuitslag in de Verenigde Staten. Reclameman Fons Van Dyck, managing director bij Think BBDO, bekijkt de uitslag in de VS door een communicatiebril. "De verkiezing van Trump heeft velen met verstomming geslagen", zegt hij. "Maar voor wie de onderliggende tendensen in de maatschappij onderkent, kan zijn verkiezing niet echt als een verrassing overkomen."
"Make America great again"
Tijdens het Amerikaanse voetbalhoogfeest Super Bowl in januari 2012 lanceerde autobouwer Jeep een reclamecampagne voor een nieuw SUV model met in de hoofdrol acteur Clint Eastwood. De spot brengt een heroïsche ode aan het rijke verleden van de Amerikaanse automobielindustrie in Detroit, een volk van doeners en vakmannen. De crisis in de automobielsector heeft het land wel een dreun gegeven, maar Amerikanen zijn nog niet uitgeteld, zo gaat het verder. De wedstrijd is nog niet helemaal gespeeld, het is nog maar "half time in America" en de tweede helft moet nog beginnen. Amerika moet terug een land worden dat de wereld met verbazing slaat door mooie producten, in dit geval wagens, te bouwen. Amerika moet terug fier worden op zichzelf. De reclamespot was zijn tijd ver vooruit want zou een perfecte samenvatting kunnen geweest van het succesverhaal van de nieuwe president Donald Trump en zijn campagneslogan "Make America great again".
Globalisering vs. "made in USA"
De verkiezing van Trump heeft velen in Europa met verstomming geslagen. Maar voor wie de onderliggende tendensen in de maatschappij onderkent, kan zijn verkiezing niet echt als een verrassing overkomen. De overwinning van Trump legt immers nog maar eens heel scherp de onderliggende tendensen bloot die sinds het begin van de eeuw het maatschappelijke leven sturen en keuzes van mensen beïnvloeden. "Heimat" gevoelens spelen al langer door, in een wereld waarin de globalisering voor vele groepen in de samenleving wel op hol lijkt geslagen. Tien jaar geleden al gaf onderzoek aan dat Amerikaanse consumenten de voorkeur gaven aan producten met het label "Made in USA", dat zij die merken ook het meest vertrouwden en er zelfs meer wilden voor betalen. Anti-establishment is een andere veel aangehaalde verklaring. Gevestigde instellingen en instituten, en zelfs merken, worden daarbij aan de schandpaal genageld en hun legitimiteit wordt in vraag gesteld.
Van Pim Fortuyn over brexit tot Trump
In die zin heeft de meerderheid voor de brexit in het VK zowel het Europese als het Britse establishment een veeg uit de pan gegeven. In die zin is er een rode draad te trekken tussen de opmars van Fortuyn in Nederland aan het begin van deze eeuw over brexit tot Trump vandaag. En de gevestigde belangen maken telkens opnieuw de fout om zoveel opstandigheid met donderpreken vanaf de spreekwoordelijke kansel te bezweren. Het was ook de fout waar de Clinton campagne zich aan bezondigde door te elfder ure zowel Barack als Michele Obama in de campagne te gooien om de democratische en twijfeldende kiezers te bezweren voor Trump te stemmen. Hoe nobel ook bedoeld, hun interventie heeft wellicht een averechts effect gehad. Want wie is er meer establishment dan de president en zijn vrouw uit het verre Washington? Het is dezelfde fout die ook in de brexit campagne werd gemaakt toen in de laatste rechte lijn de gewezen premiers Major en Blair de kiezers ook daar meenden te moeten waarschuwen voor het mogelijke onheil van een uitstap uit de Europese Unie. Het had tot nadenken moeten stemmen.
"You can't always get what you want"
De overwinningen van het brexit kamp en van Trump tonen meteen ook aan dat een grote groep kiezers blind wenst te blijven voor risico's en gevaren die verbonden zijn aan hun stemgedrag. Er is zit heel veel energie en vitaliteit in de onderbuik van de samenleving en die is met het referendum en presidentsverkiezingen geëjaculeerd. Vooral de roep om zijn lot in eigen handen te nemen en om opnieuw controle te krijgen over de eigen bestemming klonk heel luid door, van het VK tot de VS. "Empowerment" is meer dan ooit een van de hoofddrijfveren van de 21 ste eeuw.
Tenslotte nog dit: de keuze van "You can't always get what you want" van de Rolling Stones als afsluiter van de overwinningsspeech van Trump dinsdagnacht is wellicht geen toeval. De grote uitdaging voor hem - en het hele Amerikaanse systeem - is het managen van de torenhoge verwachtingen die geschapen zijn in deze verkiezingen. De Amerikaaanse droom mag dan al langer aan diggelen liggen voor grote groepen Amerikaan, maar dat kan morgen nog meer opgaan voor alle verkiezingsbeloften van Trump. Het systeem wint altijd.
