Kutoka Tundu Lissu hadi Gandhi: Je, migomo ya kula huwa na matokeo?

Kiongozi wa upinzani nchini Tanzania, Tundu Lissu, anatarajiwa kuanza mgomo wa kula leo, akipinga kile ambacho mawakili wake na chama chake wanaeleza kuwa ni ukiukwaji wa haki yake ya kuwasiliana kwa faragha na wanasheria wake akiwa mahabusu, wakati akisubiri hukumu ya kesi ya uhaini inayomkabili.

Wakili wake, Rugemeleza Nshala, amesema Lissu yuko tayari kugoma kula na kutumia dawa ili kushinikiza madai yake yatimizwe. Wakati mgomo huo ulipotangazwa, mamlaka za magereza na serikali hazikuwa zimejibu hadharani madai hayo.

Hii si mara ya kwanza kwa Lissu kutumia mbinu hiyo. Kwa mujibu wa taarifa za shirika la habari la Associated Press, pia alifanya mgomo wa kususia kula mwaka 2025 kupinga kushiriki vikao vya mahakama kwa njia ya mtandao badala ya kufika mahakamani mwenyewe.

Kwa muda mrefu, mgomo wa kula imekuwa miongoni mwa njia kali zaidi za maandamano yasiyohusisha vurugu. Kwa kukataa kula, wafungwa na wanaharakati hutafuta kusikilizwa kuhusu kile wanachokiona kuwa ukosefu wa haki, hasa pale njia nyingine za kupinga hali hiyo zinapokuwa zimezuiwa.

Lakini je, kugoma kula huwa na matokeo?

1. Tundu Lissu (Tanzania)

Lissu, mwenyekiti wa chama kikuu cha upinzani nchini Tanzania, CHADEMA, ni miongoni mwa wanasiasa wa hivi karibuni Afrika Mashariki kutumia mbinu hii.

Amesema mgomo wake unalenga kuhakikisha anapata haki ya kukutana na mawakili wake kwa faragha, haki ambayo chama chake kinasema ilithibitishwa na uamuzi wa mahakama mapema mwezi huu.

Bado haijulikani iwapo hatua hiyo itafanikisha lengo lake la moja kwa moja. Hata hivyo, tayari imevuta hisia za kikanda na kimataifa kuhusu kuzuiliwa kwake na mapambano yake ya kisheria.

2. Kizza Besigye (Uganda)

Kiongozi wa upinzani nchini Uganda, Kizza Besigye, ni miongoni mwa wanasiasa wanaojulikana zaidi Afrika Mashariki ambao wamewahi kutumia migomo ya njaa wakiwa kizuizini.

Mwaka 2011, baada ya kukamatwa mara kadhaa kuhusiana na maandamano ya "Walk to Work" nchini Uganda, Besigye alifanya mgomo wa kula chakula akiwa kizuizini.

Mgomo huo ukawa taarifa kubwa ya kisiasa na kuongeza uchunguzi wa umma kuhusu namna serikali ilivyokuwa ikiwashughulikia viongozi wa upinzani.

Ingawa mgomo huo haukubadilisha kimsingi mfumo wa kisiasa wa Uganda, uliongeza shinikizo kwa mamlaka na kueneza ujumbe wake miongoni mwa wafuasi wake na waangalizi wa kimataifa.

3. Wafungwa wa kisiasa katika enzi ya mfumo wa chama kimoja nchini Kenya

Wakati wa mapambano ya kurejesha mfumo wa vyama vingi vya siasa nchini Kenya katika miaka ya 1980 na 1990, wafungwa kadhaa wa kisiasa walitumia mgomo wa kususia chakula kupinga kuzuiliwa bila kufikishwa mahakamani.

Miongoni mwa mifano inayokumbukwa zaidi ni maandamano ya akina mama wa wafungwa wa kisiasa, waliopiga kambi na kuendesha maandamano ya muda mrefu wakitaka wanaharakati waliokuwa wamezuiliwa waachiliwe.

Hatua zao zilisaidia kuvutia nadhari kimataifa kuhusu ukiukaji wa haki za binadamu nchini Kenya na zikawa ishara ya upinzani dhidi ya utawala wa kimabavu.

Ingawa mabadiliko hayakutokea mara moja, shinikizo kutoka kwa wanaharakati, viongozi wa dini na washirika wa kimataifa lilichangia katika mageuzi ya kisiasa na hatimaye kurejeshwa kwa mfumo wa vyama vingi.

4. Wafuasi wa Bobi Wine (Uganda)

Ingawa si mara zote kiongozi wa upinzani Bobi Wine mwenyewe amekuwa akisusia chakula, baadhi ya wafuasi wake na wanaharakati waliowekwa kizuizini wamewahi kutumia mbinu hiyo kupinga kukamatwa kwao na mazingira ya kuzuiliwa.

Hatua hizo mara nyingi zimevutia usikivu wa vyombo vya habari na kuongeza uchunguzi wa ndani na wa kimataifa kuhusu namna mamlaka zinavyowashughulikia wapinzani.

Hata hivyo, matokeo yametofautiana kutoka tukio moja hadi jingine.

5. Wafungwa wakati wa utawala wa Mohamed Abdullahi Farmaajo (Somalia)

Nchini Somalia, pia kumekuwa na matukio ya kugoma kula ya mara kwa mara iliyofanywa na waandishi wa habari, wanasiasa na wafungwa waliotaka kuboreshwa kwa namna wanavyotendewa au kupinga kuzuiliwa kwao.

Baadhi yao walifanikiwa kupata mazingira bora ya kizuizini au kesi zao kupitiwa upya kisheria, huku wengine wakishindwa kupata mabadiliko ya haraka.

Matokeo hayo tofauti yanaonyesha kuwa kuvutia umakini wa umma hakumaanishi moja kwa moja kuwa serikali itakubali matakwa ya wanaogoma.

6. Mahatma Gandhi (India)

Huenda hakuna mtu anayehusishwa zaidi na migomo ya kula kuliko Mahatma Gandhi.

Gandhi aligoma mara kadhaa kula chakula wakati wa mapambano ya India dhidi ya utawala wa kikoloni wa Uingereza. Pia alitumia mbinu hiyo kujaribu kupunguza ghasia za kijamii na kidini kati ya Wahindu na Waislamu.

Kwa sababu ya ushawishi wake wa kimaadili, kugoma kwake kula mara nyingi kulisababisha shinikizo kubwa la umma.

Wanahistoria wengi huitazama migomo hiyo kuwa miongoni mwa hatua za upinzani zilizokuwa na ushawishi mkubwa katika historia ya kisasa.

7. Nelson Mandela na wafungwa wa kupinga ubaguzi wa rangi (Afrika Kusini)

Wakati wa utawala wa kibaguzi wa apartheid nchini Afrika Kusini, baadhi ya wafungwa wa kisiasa walitumia migomo ya njaa kupinga mazingira ya magereza na namna walivyokuwa wakitendewa.

Ingawa Nelson Mandela anajulikana zaidi kwa aina nyingine za upinzani, migomo ya njaa iliyofanywa na wafungwa waliopinga apartheid ilisaidia kufichua hali ya magereza ya Afrika Kusini na kuimarisha kampeni za mshikamano wa kimataifa.

8. Wafuasi wa Aung San Suu Kyi (Myanmar)

Wanaharakati wanaopigania demokrasia nchini Myanmar wamegoma kula chakula mara kadhaa wakiwa kizuizini chini ya utawala wa kijeshi.

Ingawa migomo mingi haikufanikisha mara moja matakwa yao, mara nyingi ilifanikiwa kuvutia nadhari ya kimataifa na kuongeza shinikizo kwa mamlaka za kijeshi.

Kwa hiyo, Je, mgomo wa kula huwa na matokeo?

Jibu linategemea namna mafanikio yanavyopimwa.

Ikiwa mafanikio yanamaanisha kuilazimisha serikali kutekeleza matakwa ya waandamanaji mara moja, historia inaonyesha matokeo mchanganyiko. Migomo mingi ya kula chakula huishia bila matakwa ya waandamanaji kutimizwa waziwazi, huku baadhi ya wanaoifanya wakikabiliwa na madhara makubwa ya kiafya au hata kufariki.

Lakini ikiwa mafanikio yanamaanisha kuvutia umakini wa umma, kusababisha mjadala wa kijamii na kuibua shinikizo la kimaadili, migomo ya kula imeonyesha kuwa na ushawishi mkubwa katika matukio mbalimbali.

Tafiti za wanasayansi wa siasa kuhusu upinzani usiohusisha vurugu zinaashiria kuwa migomo ya kula huwa na nguvu zaidi inapoweza kuibua huruma ya umma, kupata ufuatiliaji mkubwa wa vyombo vya habari na kuungwa mkono na taasisi zenye ushawishi, kama mahakama, viongozi wa dini na mashirika ya kimataifa.

Kwa watu kama Gandhi, mbinu hiyo ilisaidia kubadilisha mkondo wa historia. Kwa wengine, akiwemo Bobby Sands, athari za kisiasa za mgomo zilionekana hata baada ya mgomo wenyewe kumalizika.

Lissu anapoanza mgomo wake mwingine wa njaa, bado haijulikani iwapo matakwa yake ya moja kwa moja yatatekelezwa.

Hata hivyo, kwa kukataa kula chakula, amefaulu tena kuvuta nadhari kwenye kesi yake na kuendeleza utamaduni wa maandamano ambao umetumiwa na wanaharakati, wafungwa na viongozi wa kisiasa duniani kote kwa zaidi ya karne moja.