Vì sao dư luận Việt Nam dậy sóng dự luật hiến mô, tạng?

Không lâu sau khi Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan trình bày trước Quốc hội dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), trên mạng xã hội đã xuất hiện những ý kiến phản đối.

Làn sóng chỉ trích càng dâng cao khi cùng lúc, thông tin về trẻ em từ 7 tuổi được khảo sát ý kiến về hiến, ghép mô, tạng được lan truyền nhanh chóng trên mạng xã hội.

Cục Quản lý Khám, chữa bệnh của Bộ Y tế hôm 22/10 đã xác nhận với báo Tuổi Trẻ có sự tồn tại khảo sát này, do phía bộ tiến hành.

Dự thảo bao gồm điều gì và vì sao đề xuất?

Theo tờ trình về dự án luật, được Bộ trưởng Đào Hồng Lan trình bày hôm 21/10, phạm vi người được hiến tạng được mở rộng khi cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể từ người đã được xác định chết tuần hoàn.

Người dưới 18 tuổi có thể đăng ký hiến tạng và được hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn nếu trước đó đã bày tỏ nguyện vọng hiến, đăng ký hiến và được người đại diện hợp pháp đồng ý.

Trước đó, Thứ trưởng thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà cho rằng pháp luật hiện hành chưa cho phép hiến tạng sau chết tuần hoàn, dù nguồn hiến này chiếm khoảng một nửa số người hiến sau khi chết tại Mỹ, Anh và Tây Ban Nha.

Người dưới 18 tuổi chưa được hiến tạng sau khi chết theo quy định hiện hành, trong khi đó, các điều kiện hiến tạng khi còn sống chưa đủ chặt chẽ để ngăn ngừa tình trạng mua bán tạng trá hình, ông Hà nhấn mạnh.

Thứ trưởng Y tế nói thêm nguồn hiến vẫn mất cân đối khi tới 91,4% tạng ghép đến từ người hiến còn sống, trong khi nguồn hiến từ người chết não chỉ chiếm 8,6%.

Dự luật cũng bổ sung nhiều nguyên tắc mới, trong đó nhấn mạnh việc bảo đảm người hiến hoàn toàn tự nguyện, không bị cưỡng ép, đồng thời bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích của trẻ em cũng như người không có đầy đủ năng lực hành vi dân sự.

Để ngăn ngừa các hành vi lợi dụng hiến tạng vì mục đích thương mại, dự thảo bổ sung nhiều quy định cấm, trong đó có việc lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế hoặc nhận nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi trái quy định.

Dự luật cũng không cho phép lấy bộ phận cơ thể từ người sống trong độ tuổi từ 18 đến dưới 25 để ghép cho người không phải thành viên gia đình.

Một điểm mới khác là người hiến tạng khi còn sống cho người ngoài gia đình phải từ đủ 25 tuổi trở lên.

Theo cơ quan soạn thảo, sau gần 20 năm thực hiện Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người năm 2006, nguồn mô và tạng hiến vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu điều trị ngày càng tăng.

Nhiều bệnh nhân phải chờ đợi trong thời gian dài để tìm được nguồn hiến phù hợp, trong đó có không ít trường hợp trẻ em mắc bệnh hiểm nghèo cần ghép tạng nhưng không thể chờ đợi quá lâu.

Bộ Y tế đánh giá quy định hiện hành chưa phân biệt rõ giữa các loại hình hiến tặng, chẳng hạn giữa mô có khả năng tái sinh và các bộ phận cơ thể, đồng thời chưa tạo hành lang pháp lý để người chưa thành niên thực hiện nguyện vọng hiến mô, tạng sau khi qua đời.

Để khắc phục những hạn chế đó, dự thảo của bộ luật đề xuất điều chỉnh độ tuổi hiến tặng theo từng trường hợp cụ thể, kèm theo các điều kiện bảo vệ chặt chẽ đối với người chưa thành niên.

Mục tiêu được Bộ Y tế đưa ra là vừa mở rộng nguồn hiến nhằm tăng cơ hội cứu chữa người bệnh, vừa tôn trọng nguyện vọng hiến tặng mang tính nhân đạo của trẻ em và gia đình.

Bộ Y tế còn cho hay ghép tạng cho trẻ em khó khăn hơn do không chỉ cần tương thích về nhóm máu và miễn dịch mà còn phải phù hợp về kích thước cơ quan. Nguồn tạng từ người trưởng thành vì vậy không phải lúc nào cũng đáp ứng được nhu cầu của bệnh nhi, đặc biệt là trẻ nhỏ.

Theo cơ quan soạn thảo, việc cho phép người chưa thành niên hiến mô, tạng sau khi qua đời có thể bổ sung thêm nguồn hiến phù hợp cho trẻ em đang chờ ghép. Trong nhiều trường hợp, tạng từ người hiến dưới 18 tuổi có kích thước tương thích hơn với bệnh nhi, góp phần nâng cao khả năng ghép thành công và giảm gánh nặng điều trị sau ghép.

Các ý kiến phản đối nói gì?

Nhiều ý kiến phản đối hiện nay xoay quanh khảo sát đã đề cập ở trên, vốn đã được nhiều cơ sở y tế trên cả nước đăng tải để lấy ý kiến.

Đối tượng khảo sát có nhóm trẻ em từ 7 đến dưới 18 tuổi. Thời gian khảo sát từ 12-21/10.

Một số ý kiến bày tỏ băn khoăn về việc liệu trẻ em ở độ tuổi được khảo sát đã có đủ nhận thức và hiểu biết để đưa ra quan điểm đối với một vấn đề phức tạp như hiến mô, hiến tạng hay chưa, theo phản ánh của Tuổi Trẻ.

Bên cạnh đó, nhiều người lo ngại câu trả lời của trẻ có thể chịu tác động từ phụ huynh, giáo viên hoặc cách thức thiết kế, diễn đạt câu hỏi trong phiếu khảo sát.

Thậm chí, một số ý kiến cho rằng cần đánh giá thận trọng hơn về tính phù hợp của việc lấy ý kiến trẻ nhỏ đối với những nội dung có yếu tố pháp lý, y khoa và đạo đức phức tạp như hiến tạng.

Có thể thấy, tranh luận không chỉ dừng lại ở độ tuổi của đối tượng được khảo sát mà còn xoay quanh nhiều vấn đề khác như cách truyền đạt thông tin để trẻ hiểu đúng bản chất của vấn đề, mức độ bảo đảm tính tự nguyện khi trả lời khảo sát, cũng như phương thức sử dụng và phản ánh ý kiến của trẻ trong quá trình xây dựng chính sách.

"Việc dư luận quan tâm, lo ngại trước những quy định liên quan đến trẻ em trong dự thảo luật là điều dễ hiểu, bởi những câu chuyện bắt cóc, mua bán nội tạng luôn gây bất an cho xã hội," một phụ huynh nói với Vietnamnet.

Người này nói thêm rằng đây là vấn đề liên quan đến quyền quyết định của cha mẹ và quyền được bảo vệ của trẻ em, không thể tổ chức lấy ý kiến của riêng trẻ mà không có sự giám sát của phụ huynh.

Đại biểu Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP HCM, cho rằng nên cân nhắc rút đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô, bộ phận cơ thể trong dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi).

Theo bà Lan, mục tiêu cứu chữa người bệnh là rất quan trọng nhưng không thể vì vậy mà đặt trẻ em vào tình thế có nguy cơ bị ảnh hưởng đến quyền lợi hoặc sự an toàn của mình. Bà nhấn mạnh rằng mọi chính sách liên quan đến trẻ em cần đặt quyền và lợi ích của trẻ lên hàng đầu, thay vì đánh đổi lợi ích của nhóm này để phục vụ mục đích cứu chữa cho người khác.

Vị đại biểu cũng bày tỏ lo ngại về khả năng trẻ em có thể chịu áp lực từ chính gia đình trong việc đưa ra quyết định liên quan đến hiến tạng.

Theo bà, trong một số hoàn cảnh gia đình còn tồn tại tư tưởng trọng nam khinh nữ hoặc các áp lực khác, việc trao quyền quyết định quá lớn cho người đại diện có thể dẫn đến những hệ lụy ngoài mong muốn.

Bà Lan cho rằng không thể chỉ dựa vào việc gia đình cho biết người đã mất từng bày tỏ mong muốn hiến tạng khi còn sống để làm căn cứ quyết định thay cho họ, đặc biệt trong trường hợp liên quan đến người chưa thành niên.

Một đại biểu Quốc hội khác nói với Tuổi Trẻ rằng dù việc lấy ý kiến trẻ em là không sai theo quy định hiện hành, nhưng cách thức triển khai thời gian qua là chưa phù hợp.

Đại biểu Quốc hội, PGS-TS Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, cho rằng việc dư luận quan tâm và bày tỏ lo ngại trước đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến tạng là điều dễ hiểu, bởi đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến trẻ em và những nỗi lo lâu nay của xã hội về các hành vi như bắt cóc hay mua bán nội tạng.

Ông Hiếu cho biết bản thân ủng hộ chủ trương mở rộng nguồn hiến tạng, trong đó có việc cho phép người dưới 18 tuổi được hiến tạng sau khi qua đời nếu có nguyện vọng và được người giám hộ đồng ý.

Tuy nhiên, theo ông, mọi quy định liên quan đến nhóm đối tượng này cần đi kèm các cơ chế bảo vệ nghiêm ngặt nhằm bảo đảm quyền lợi của trẻ em và ngăn ngừa nguy cơ bị lợi dụng.

Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đề nghị tiếp tục đánh giá tác động kỹ lưỡng hệ lụy về tâm lý, đạo đức, xã hội, nguy cơ lợi dụng quan hệ phụ thuộc để tạo áp lực, cưỡng ép lấy mô, bộ phận cơ thể.

Theo các nguyên tắc hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), việc lấy tế bào, mô hoặc bộ phận cơ thể từ người chưa thành niên còn sống chỉ được chấp nhận trong những trường hợp đặc biệt và phải đi kèm các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt nhằm bảo đảm quyền lợi của người hiến.

Tương tự, Công ước Oviedo của Hội đồng châu Âu chỉ cho phép người chưa thành niên hiến các mô có khả năng tái tạo để điều trị cho anh, chị, em ruột và phải đáp ứng các điều kiện pháp lý, y đức chặt chẽ.

Đối với hiến tạng sau khi qua đời, đây là chính sách đã được nhiều quốc gia áp dụng. Theo số liệu năm 2023 của Hội đồng châu Âu, các nước như Mỹ, Anh, Đức, Úc, Ý, Thái Lan và Malaysia đều cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô, tạng sau khi chết theo những quy trình và điều kiện kiểm soát riêng của từng quốc gia.

Đáng chú ý, tại Đức, người từ đủ 16 tuổi có quyền tự quyết định đăng ký hiến tạng và mô mà không cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ.

Trong khi đó tại Ý, người chưa thành niên không tự quyết định việc hiến tạng sau khi qua đời. Quyền quyết định thuộc về cha mẹ, và chỉ cần một trong hai người phản đối thì việc lấy tạng sẽ không được thực hiện.

Tại Úc, để chính thức ghi nhận sự đồng ý hiến tạng trên Hệ thống Đăng ký Hiến tạng Quốc gia, người đăng ký phải từ 18 tuổi trở lên. Người từ 16 đến 17 tuổi có thể đăng ký bày tỏ nguyện vọng hiến tạng.