Bộ Công an muốn tăng phạt để 'răn đe', đại biểu sợ dân bị 'bần cùng hóa'

Bộ Công an Việt Nam đang muốn nâng mức phạt vi phạm hành chính tối đa của một cá nhân lên mức 1,5 tỷ đồng.

Mức này cao hơn đáng kể số tiền 1 tỷ đồng quy định trong luật hiện hành, vốn mới chỉ có hiệu lực từ 1/7/2025.

Con số này cao gấp ba lần so với mức quy định trong Luật xử phạt vi phạm hành chính 2012, vốn có hiệu lực áp dụng đến tháng 6/2025 với mức 500 triệu đồng.

Cơ quan soạn thảo là Bộ Công an lý giải việc tăng mức phạt lên cao là muốn nâng cao tính răn đe.

Nhưng các đại biểu Quốc hội bày tỏ băn khoăn, nói rằng mức phạt nặng có thể "bần cùng hóa" người dân.

Người dân Việt Nam từng dậy sóng trước các mức phạt "cao hơn nhiều lần mức thu nhập", trong lĩnh vực giao thông của Nghị định 168 có hiệu lực từ đầu năm 2025.

Thời điểm đó, mức phạt nặng, tăng lên khá nhiều lần so với quy định cũ, đã khiến giới quan sát nhận định là mang tính "trừng phạt" hơn là "xử phạt".

Nhưng dường như giới chức chính quyền vẫn đặt trọng tâm vào mối lo ngại người dân "nhờn luật", nên tiếp tục đề xuất tăng nặng trong dự thảo lần này.

Không chỉ tăng tiền phạt, dự thảo luật do Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Công an, trình bày trước Quốc hội hôm 26/10 còn bổ sung hàng loạt các biện pháp chế tài mạnh mẽ khác.

Mức phạt tối đa cá nhân 1,5 tỷ, và tổ chức là 3 tỷ, đang khiến nhiều người giật mình.

Đó là chưa kể thời hiệu xử phạt cũng được đề xuất kéo dài lên 2 hoặc 3 năm ở một số lĩnh vực trọng điểm thay vì mức 1 - 2 năm phổ biến trước đây.

Các lĩnh vực bị áp dụng các mức này bao gồm bảo vệ môi trường, an toàn thực phẩm, chất lượng sản phẩm, hàng hóa, phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ, khám bệnh, chữa bệnh.

Riêng xử phạt hành chính về giao thông đường bộ vẫn áp dụng Nghị định 168/2024 và Nghị định 238/2026.

Bộ trưởng Công an Lương Tam Quang cho biết dự án Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi) được xây dựng nhằm khắc phục những hạn chế, bất cập của luật hiện hành.

Luật này được ban hành lần đầu tiên vào năm 2012 và được sửa đổi bổ sung năm 2025.

Khi đó, một loạt thay đổi về mức tăng xử phạt tiền và thời hiệu xử phạt đã được tăng lên đáng kể.

Nhưng dù luật này mới có hiệu lực hơn một năm, thì Bộ Công an lại tiếp tục sửa đổi, không chỉ tăng mạnh phạt tiền mà còn bổ sung hàng loạt biện pháp cưỡng chế, đồng thời kéo dài thời hạn xử phạt.

'Đừng xử phạt mà bần cùng hóa người dân'

Từ nghị định xử phạt giao thông đến luật xử phạt vi phạm hành chính, đã có nhiều người lên tiếng về mức phạt quá cao so với thu nhập của người Việt Nam.

Theo kết quả khảo sát mức sống dân cư năm 2025 do Cục Thống kê công bố hồi tháng 7/2026, thu nhập bình quân đầu người đạt 6 triệu đồng/tháng.

Trong khi đó, số liệu của Cục Thống kê cho thấy 9 tháng đầu năm 2026, người lao động Việt Nam có mức thu nhập trung bình 9,1 triệu đồng/tháng. Con số này cao hơn so với mức 8,4 triệu đồng của năm 2025.

Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ (Đoàn Quảng Trị) lấy ví dụ về mức phạt với người điều khiển xe máy vượt đèn đỏ, theo Nghị định 168, là từ 4 triệu đến 6 triệu đồng.

Theo ông Vũ, một lần vượt đèn đỏ bằng xe máy đã bằng khoảng 83% thu nhập bình quân đầu người một tháng.

Nhưng tính toán của Đại biểu Vũ chỉ mới ở lĩnh vực vi phạm giao thông.

Ở một số lĩnh vực như môi trường, thực phẩm, chất lượng sản phẩm,… Bộ Công an muốn phạt tối đa 1,5 tỷ đồng với cá nhân.

Tính "răn đe" ở đây dường như rất lớn khi mức phạt này, nếu so với thu nhập bình quân của người lao động, là gấp gần 14 năm thu nhập.

Con số này cũng cao hơn 20 năm thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam.

"Tôi nghĩ việc này phải được nghiên cứu trên cơ sở thực tế thu nhập, chứ đừng vì xử phạt mà bần cùng hóa người dân," Đại biểu Phạm Khánh Phong Lan của đoàn TP HCM bày tỏ ý kiến trong phiên thảo luận trước Quốc hội hôm 26/10.

Bà Lan cho rằng tăng mức phạt có thể góp phần lập lại trật tự, song cần tính đến khả năng chi trả của người dân.

Bà Lan, hiện là Giám đốc Sở An toàn Thực phẩm TP HCM, cho rằng có những trường hợp tiền phạt cao hơn giá trị của xe, dẫn đến việc người vi phạm chấp nhận bỏ xe, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế và phát sinh các hệ lụy xã hội.

Chính vì thế, bà Lan nói rằng việc xử phạt cần bảo đảm tính răn đe nhưng không đẩy người dân vào hoàn cảnh khó khăn.

Việc xử phạt nặng vi phạm giao thông được giới quan sát đánh giá là dẫn đến tình trạng người dân bỏ xe vì vượt quá khả năng chi trả của họ.

Chẳng hạn, tại Đà Nẵng, từ ngày 1/7/2025 đến 30/9/2026, là thời điểm Nghị định 168 có hiệu lực, có 10.909 phương tiện quá hạn tạm giữ không có người nhận.

Ở chiều ngược lại, Đại biểu Trần Thị Diệu Thúy của Đoàn TP HCM lại nói rằng "thực tiễn đã cho thấy" việc phạt nặng có "tác dụng răn đe" và tạo hiệu ứng xã hội "rất lớn".

Bà Thúy dẫn các ví dụ về việc lực lượng cảnh sát giao thông xử phạt vi phạm nồng độ cồn và các lỗi vi phạm giao thông, vốn được quy định trong Nghị định 168/2024, để nói rằng "khi mức phạt được nâng lên, ý thức của người dân có sự chuyển biến rất lớn".

Bà Thúy nói: "Chúng ta có thể so sánh với các quốc gia khác, nhưng ở những quốc gia đó, trình độ tuân thủ pháp luật của người dân rất cao. Vì vậy, chúng ta phải chấp nhận rằng, ở thời điểm này, với trình độ tuân thủ pháp luật của người dân nước ta, việc nâng mức phạt là cần thiết."

Tạm hoãn xuất cảnh và cắt điện, nước

Dự luật, do Đại tướng Lương Tam Quang trình bày trước Quốc hội, đề xuất chính quyền có thể áp dụng các biện pháp chế tài mạnh như tạm hoãn xuất cảnh người vi phạm hành chính.

Tạm hoãn xuất cảnh trong thời gian qua đang được giới chức Việt Nam áp dụng như một công cụ để yêu cầu những người nợ thuế phải nộp thuế.

Chính quyền còn bổ sung biện pháp hoãn xuất cảnh với cả những người mà họ gọi là "chủ sở hữu hưởng lợi", thay vì chỉ là người đại diện pháp luật của doanh nghiệp.

Danh sách được mở rộng ra hàng loạt các hộ kinh doanh, trong đó đáng chú ý là không chỉ nợ thuế mà ngay cả những người nộp thừa thuế cũng bị hoãn xuất cảnh.

Rất nhiều người khi ra đến sân bay mới biết mình bị hoãn xuất cảnh chỉ vì nợ 2.000 đồng, hay 15.000 đồng, những khoản phát sinh mà họ không biết từ đâu.

Nay đến lượt những người nợ tiền xử phạt vi phạm hành chính sẽ bị hoãn xuất cảnh.

Tướng Lương Tam Quang còn đề xuất một loạt các biện pháp chế tài khác như niêm phong trụ sở, cơ sở sản xuất kinh doanh, tạm dừng đăng kiểm, đăng ký hoặc cấp giấy phép điều khiển phương tiện.

Đặc biệt, Bộ Công an muốn chính quyền áp dụng chế tài ngừng cung cấp điện, và sau đó, nếu cá nhân hay tổ chức vẫn không nộp phạt, thì họ sẽ dừng cung cấp nước.

Điện và nước là những dịch vụ công thiết yếu mà nhà nước phải cung cấp cho người dân.

Để cưỡng chế người vi phạm nộp phạt, chính quyền còn muốn ngừng cung cấp dịch vụ internet, viễn thông, hạ tầng số hoặc áp dụng biện pháp kỹ thuật chặn truy cập khi tổ chức, cá nhân không chấp hành một số hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả.

Dự luật cũng đề xuất chủ tịch xã có quyền quyết định đưa người đi cai nghiện bắt buộc.

Thẩm quyền này trước đó thuộc về quyết định của tòa án nhân dân khu vực.

Các trại cai nghiện ma túy trước đây thuộc quyền quản lý của cơ quan dân sự là Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, tuy nhiên từ ngày 1/7/2025 đã được chuyển giao cho Bộ Công an.

Dự luật mới còn muốn xử phạt không lập biên bản với các trường hợp vi phạm được phát hiện từ các camera phạt nguội hay máy đo nồng độ cồn.

Những thay đổi mới này đang nhận được các ý kiến trái chiều từ các đại biểu trên nghị trường lẫn công chúng, những người sẽ chịu tác động trực tiếp một khi dự luật được thông qua.

Ngay cả cơ quan thẩm tra dự luật là Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội cũng bày tỏ thận trọng.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu một mặt đánh giá rằng mức phạt cao "giúp gia tăng tính răn đe", mặt khác ông cho rằng số tiền 1,5 tỷ đồng với cá nhân và 3 tỷ đồng với tổ chức là "chưa phù hợp với khả năng tài chính" của một số cá nhân và doanh nghiệp, từ đó "ảnh hưởng đến hiệu quả thực thi".

Thời hiệu xử phạt kéo dài, trong đó một số trường hợp có thể đến 4 năm, là sát với thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tội phạm ít nghiêm trọng (5 năm) "có thể thu hẹp ranh giới pháp lý giữa vi phạm hành chính và tội phạm hình sự, làm tăng trách nhiệm pháp lý đối với người vi phạm".