چرا خشونت در مدارس ترکیه رو به افزایش است؟

هشدار: توصیف برخی وقایع خشونت‌آمیز در این گزارش ممکن است برای بعضی خوانندگان آزاردهنده باشد

یک شرکت فعال در صنایع دفاعی ترکیه در حال معرفی محصول جدیدی در آنکارا است. این محصول چندان رایج یا شناخته‌شده نیست؛ یک کیف ضدگلوله است.

در ویدئوی تبلیغاتی، دختربچه‌ای از این کیف استفاده می‌کند.

به گفته کارشناس توسعه کسب‌وکار این شرکت، دانش‌آموزان در صورت وقوع حمله با سلاح گرم یا چاقو می‌توانند با گرفتن این کیف در برابر بدن خود، از آن به‌عنوان یک مانع محافظ استفاده کنند.

او می‌گوید این نخستین محصول از این نوع در ترکیه است.

شرکت در شرایطی این محصول را معرفی کرده که طی ماه‌های اخیر بحث‌ها درباره امنیت مدارس در ترکیه افزایش یافته است.

بر اساس آمارها، موارد درگیر شدن کودکان و جوانان در جرم و خشونت در ترکیه رو به افزایش است.

خشونت در مدارس نیز بخشی از این روند است.

آمارهای موسسه آمار ترکیه نشان می‌دهد تعداد پرونده‌های مربوط به کودکانی که به نیروهای امنیتی ارجاع داده شده یا به نحوی در اختیار این نیروها قرار گرفته‌اند، بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴ حدود ۵۱ درصد افزایش یافته است.

در سال تحصیلی گذشته، بیش از ۱۰ نفر در چند حمله مسلحانه و با چاقو در مدارس نقاط مختلف کشور کشته شدند.

با آغاز سال تحصیلی جدید نیز دوباره خبرهایی از خشونت منتشر شده است.

کارشناسان، چه در داخل ترکیه و چه در سطح بین‌المللی، معتقدند اقدامات امنیتی، به‌خصوص راهکارهای فردی مانند استفاده از کیف‌های ضدگلوله، پاسخ این معضل نیست.

خود این مسئله ابعاد گوناگونی دارد.

اما چرا حالا در ترکیه خبر تیراندازی در مدارس را می‌شنویم؛ پدیده‌ای که در گذشته بیشتر با کشورهایی مانند آمریکا شناخته می‌شد؟ این تحولات چه نشانه‌های هشداردهنده‌ای برای جامعه به همراه دارند؟

چرخه خشونت در مدارس

اگرچه پیش از این نیز نمونه‌هایی وجود داشت، در سال تحصیلی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ چند حمله در مدارس مختلف ترکیه رخ داد.

در دوم مارس، یکی از دانش‌آموزان دبیرستان فنی و حرفه‌ای آناتولی «تاشدلن بورس استانبول» در منطقه چکمه کوی استانبول، فاطمه نور چلیک، معلم این مدرسه، را در محوطه مدرسه با چاقو به قتل رساند.

در این حادثه یک دانش‌آموز و یک معلم دیگر نیز زخمی شدند.

حدود یک ماه بعد، خبر حمله دیگری از منطقه سیورک در استان شانلی‌اورفه منتشر شد.

در ۱۴ آوریل، دانش‌آموز سابق ۱۹ ساله دبیرستان فنی و حرفه‌ای احمد کویونجو با یک تفنگ ساچمه‌ای وارد مدرسه شد و ۱۶ نفر را زخمی کرد. مهاجم پس از رسیدن پلیس به محل، خودکشی کرد.

یک روز بعد، در قهرمان‌مرعش حمله‌ای رخ داد که بازتاب گسترده‌ای در افکار عمومی داشت. یک دانش‌آموز ۱۴ ساله مدرسه راهنمایی «آیسر چالیک» به مدرسه حمله مسلحانه کرد. یک معلم، ۹ دانش‌آموز و خود مهاجم کشته شدند.

پس از آغاز سال تحصیلی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ نیز حملات دیگری گزارش شد.

در ۲۸ سپتامبر، محمد بیلگیلی، معلم ادبیات دبیرستان فارابی در روستای چاردک در عثمانیه، در حیاط مدرسه با شلیک گلوله از سوی برادرزاده‌اش کشته شد.

همان روز، در منطقه توشبا در استان وان، یک دانش‌آموز دختر در مدرسه ابتدایی و راهنمایی «پولات‌اوغلو» با یک قبضه تفنگ وارد مدرسه شد، اما معلمان و والدین دانش‌آموزان پیش از وقوع حادثه سلاح را از او گرفتند.

۶ اکتبر، یک دختر ۱۵ ساله، دانش‌آموز یکی از دبیرستان‌های منطقه کوچوک‌چکمجه استانبول، وارد مدرسه راهنمایی امام‌خطیب «شیخ شمیل» در کایاشهیر شد و در حیاط مدرسه دست به حمله با چاقو زد.

یک دانش‌آموز دختر ۱۰ ساله، کشته شد و هفت دانش‌آموز دیگر زخمی شدند.

یک روز بعد، باز هم در استانبول، این بار در دبیرستان «سزایی کاراکوچ» در اسنیورت، دو دانش‌آموز در درگیری میان همکلاسی‌ها با چاقو زخمی شدند.

آمار چه می‌گویند؟

گزارشی که کمیسیون تحقیق مجلس ترکیه در ماه ژوئیه برای بررسی درگیر شدن کودکان در جرم تهیه کرد نیز تاکید می‌کند که داده‌های تازه نشان می‌دهد جرائم ارتکابی از سوی کودکان در سال‌های اخیر افزایش یافته است.

گزارشی که بی‌بی‌سی ترکی بررسی کرده، علاوه بر گستره جرائم کودکان، به تغییر در توزیع انواع جرائم نیز توجه دارد.

بر اساس داده‌های موسسه آمار ترکیه که در گزارش نیز آمده است، شمار موارد مربوط به کودکانی که به دلیل اتهام ارتکاب جرم به واحدهای امنیتی مراجعه کرده یا به آنجا منتقل شده‌اند، از حدود ۱۳۴ هزار مورد در سال ۲۰۱۵ به ۲۰۳ هزار مورد در سال ۲۰۲۴ رسیده است.

این افزایش حدود ۵۱/۵ درصد است.

داده‌ها نشان می‌دهد که جرایم مرتبط با سرقت کاهش یافته، اما در مقابل، موارد مربوط به ضرب‌وجرح، جرایم مرتبط با مواد مخدر، تهدید، جرایم جنسی و آدم‌ربایی افزایش داشته است.

در این میان، جرایم مرتبط با خشونت فیزیکی از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. شمار پرونده‌های ضرب‌وجرح، که بیشترین سهم را در میان حوادث مرتبط با کودکان دارند، از نزدیک به ۴۶ هزار مورد در سال ۲۰۱۵ به حدود ۸۲ هزار مورد در سال ۲۰۲۴ رسیده است.

این به معنای افزایشی حدود ۷۸٫۶ درصدی در طول این دوره است.

به گفته این کمیسیون، چنین افزایشی نشان می‌دهد گرایش به خشونت و رفتارهای درگیرانه در میان کودکان نسبت به سال‌های گذشته «آشکارتر» شده است.

دلایل تیراندازی در مدارس: «یک مشکل ساختاری»

هرچند کارشناسان و مسئولان درباره ریشه‌های این پدیده بر عوامل مختلفی انگشت می‌گذارند، اما اتفاق‌نظر کلی بر این است که نمی‌توان آن را به یک علت مشخص نسبت داد. این مسئله پدیده‌ای چندوجهی است که در نتیجه تاثیر متقابل عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و روانی به وجود می‌آید.

کمیسیون تحقیق و تفحص پارلمان، در بررسی بزهکاری کودکان، به عواملی چون غفلت و خشونت در خانواده، ناتوانی والدین در ایفای نقش خود، فقر، غیبت از مدرسه و ترک تحصیل، افت تحصیلی، تاثیر منفی همسالان، سوءمصرف مواد مخدر، قرار گرفتن در معرض محتوای پرخطر در بسترهای دیجیتال، شرایط نامناسب محله‌های محروم و نبود هماهنگی میان نهادهای مختلف اشاره می‌کند.

گزارش «ابتکار اصلاح آموزش» درباره خشونت در مدارس نیز بر این نکته تاکید می‌کند که این موارد نباید به‌عنوان حوادثی مجزا و استثنایی تلقی شوند، بلکه باید آنها را در زمینه‌ای وسیع‌تر از تحولات و مسائل اجتماعی ارزیابی کرد.

بر اساس این پژوهش، این موضوع «یک مشکل ساختاری و نظام‌مند» است و وضعیت کنونی تحت تاثیر شماری از مسائل ریشه‌ای شکل گرفته است: «نابرابری‌های اقتصادی، کاهش اعتماد به نظام عدالت، گسترش خشونت و دوقطبی‌شدن اجتماعی، تضعیف پیوند کودکان با مدرسه و زندگی اجتماعی و کنار گذاشته شدن آنها از این فضاها، و همچنین ناتوانی در ایجاد سازوکارهای موثر همکاری میان مدرسه و خانواده.»

این سند می‌گوید برخی از شرایطی که زمینه‌ساز خشونت هستند، به‌وضوح قابل مشاهده‌اند؛ از جمله طردشدگی و قلدری، خشونت در خانواده، تبعیض علیه کودکان دارای معلولیت یا اختلالات عصبی-تحولی، دسترسی آسان به سلاح گرم و بی‌اعتمادی به دستگاه عدالت.

با این حال، در متن تاکید شده که ریشه‌های این مسئله در لایه‌های عمیق‌تری قرار دارد؛ از جمله نابرابری‌های اقتصادی، هنجارهای فرهنگی مشروعیت‌بخش به خشونت، نابرابری جنسیتی و سازوکارهای فضای دیجیتال که موجب عادی‌سازی خشونت می‌شوند.

«نباید این وقایع را فقط از دریچه اختلالات روانی تفسیر کرد»

پس از وقوع چنین حملاتی، وضعیت سلامت روان مهاجمان معمولا به یکی از موضوعات اصلی بحث رسانه‌ای تبدیل می‌شود.

گولین اوزدامار اونال، نایب‌رئیس انجمن روان‌پزشکی ترکیه، می‌گوید آسان‌ترین واکنش پس از این حملات، نسبت دادن آنها به مشکلات روانی است و از این نگاه انتقاد می‌کند.

به گفته اونال، میان بیماری روانی و گرایش به خشونت رابطه مستقیمی وجود ندارد: «وقتی در این فرایند به افراد دارای بیماری روانی نگاه می‌کنیم، می‌بینیم بسیاری از آن‌ها اصلا گرایش به خشونت ندارند. این رویکرد که «چنین حمله‌ای حتما باید از سوی فردی با بیماری روانی انجام شده باشد» از نظر علمی بسیار مشکل‌دار است.»

اونال می‌گوید پژوهش‌های بین‌المللی نیز نشان داده‌اند که ایجاد یک الگوی مشخص برای مهاجمان دشوار است و برچسب زدن به دانش‌آموزان درون‌گرا یا کسانی که روابط اجتماعی ضعیفی دارند نیز اشتباه است.

او می‌گوید اگر کودکانی که باید در محیطی سرشار از محبت و احترام رشد کنند، به سمت چنین خشونتی کشیده شوند، باید این وضعیت را یک مشکل اجتماعی دانست.

با این حال، او اضافه می‌کند که گاهی پیش از حمله، رفتارهای مشخص و قابل مشاهده‌ای از مهاجمان دیده می‌شود که باید جدی گرفته و بررسی شوند.

هشدار درباره سلاح‌های شخصی و خشونت در جامعه

اوغوز پولات، استاد و رئیس مرکز مبارزه با جرم و خشونت دانشگاه آجی‌بادم، میان خشونت در مدارس و خشونت گسترده‌تر در جامعه نیز ارتباط برقرار می‌کند.

پولات با اشاره به این‌که با وجود رایج نبودن بیسبال در ترکیه، فروش چوب بیسبال در کشور بسیار بالاست، می‌گوید: «چون مردم آن را در خودروهایشان به‌عنوان وسیله دفاع یا حمله نگه می‌دارند.»

پروفسور پولات که ریاست «انجمن پیشگیری از خشونت و بازپروری» را نیز بر عهده دارد، در کنار عوامل مختلف، به مسئله افزایش گرایش به نگهداری و حمل سلاح شخصی نیز توجه ویژه‌ای نشان می‌دهد.

او معتقد است مقررات دهه ۱۹۸۰ در دوره نخست‌وزیری تورگوت اوزال خرید سلاح دارای مجوز را آسان‌تر کرد و این وضعیت همچنان ادامه دارد. به گفته او، مجازات‌ها و محدودیت‌های مربوط به سلاح‌های بدون مجوز نیز ناکافی‌اند.

پولات همچنین به تغییر و تقویت برخی سلاح‌هایی اشاره می‌کند که اصولا برای داشتن آن‌ها نیازی به مجوز نیست.

«بنیاد امید» که سال‌ها در حوزه مقابله با گسترش سلاح‌های شخصی فعالیت داشته است، خواهان اقدام‌های فوری و بازدارنده برای مقابله با سلاح‌های بدون مجوز و ضعف نظارت‌ها شده است.

آیهان آکجان، عضو هیئت‌مدیره این بنیاد، بر اساس پژوهش‌های این نهاد ادعا می‌کند ۹ مورد از هر ۱۰ سلاح گرم در ترکیه بدون مجوز است.

اگرچه آمار رسمی در این زمینه وجود ندارد، آکجان می‌گوید حدود ۲۷ میلیون سلاح بدون مجوز در ترکیه وجود دارد و در ۱۰ سال گذشته ۸۴ درصد قتل‌ها با سلاح‌های بدون مجوز انجام شده‌اند.

آکجان می‌گوید این برآوردها با بررسی هم‌زمان نسبت سلاح‌های ثبت‌شده در عملیات پلیس، اطلاعات مربوط به سلاح گرم در گزارش‌های کالبدشکافی پزشکی قانونی و پرونده‌های قتل به دست آمده‌اند.

در ترکیه طی ماه‌های اخیر هم‌زمان هم حملات به مدارس و هم گروه‌های تبهکار موسوم به «نسل جدید» مورد بحث قرار گرفته‌اند.

پروفسور پولات بر زمینه مشترکی تاکید می‌کند که این پدیده‌ها از آن تغذیه می‌شوند.

در کیفرخواست پرونده چنین گروه‌هایی که بی‌بی‌سی ترکی بررسی کرده، آمده است که این تشکل‌ها تلاش می‌کنند اعضای خود را از میان کودکان و جوانان ۱۵ تا ۲۰ ساله انتخاب کنند.

در این کیفرخواست‌ها و همچنین اظهارات برخی کارشناسان گفته می‌شود سریال‌های مافیایی تلویزیونی و محتوای مشابه در رسانه‌های دیجیتال نیز می‌توانند به ترویج خشونت کمک کنند.

برخی کارشناسان و مقام‌ها معتقدند سریال‌های خشونت‌آمیز می‌توانند بر نوع رابطه کودکان و جوانان با خشونت تاثیر منفی بگذارند.

پروتکل جدید وزارتخانه‌ها

در شرایطی که خبرهای مربوط به حملات مدارس ادامه داشت، وزارتخانه‌های آموزش، کشور، دادگستری، خانواده و خدمات اجتماعی، بهداشت، جوانان و ورزش و کار و تامین اجتماعی پروتکلی مشترک با هدف افزایش امنیت مدارس امضا کردند.

اقدامات امنیتی در چارچوب این پروتکل بر اساس سطح خطر مدارس متفاوت است.

در مدارس با خطر درجه یک و دو، ماموران انتظامی به‌طور دائمی حضور دارند. در مدارس با خطر درجه سه و چهار، افسران رابط با مدیران مدارس همکاری می‌کنند.

بازرسی کافی‌نت‌ها، سالن‌های بازی، ساختمان‌های متروکه و خودروهای سرویس مدارس در اطراف مدارس نیز از جمله تدابیر در نظر گرفته شده است.

مصطفی چیفتچی، وزیر کشور، اعلام کرد ۳۱ هزار نیروی مسئول حیاط مدارس استخدام شده‌اند.

این وزیر همچنین بر جنبه مداخله زودهنگام پروتکل تاکید کرد و گفت هدف این است که در صورت مشاهده علائم جدی خطر درباره کودکان، مدیریت مدرسه، نیروهای انتظامی و کارکنان بهداشتی وارد عمل شوند.

«مرز باریک» میان امنیت و نظارت

برخی اتحادیه‌های آموزشی از این پروتکل استقبال کرده‌اند، اما برخی دیگر آن را بیش از حد امنیت‌محور دانسته و گفته‌اند چنین رویکردی قادر به حل مشکلات نیست.

یوسف تکین، وزیر آموزش، گفت اقدامات وزارتخانه زیر عنوان «تقویت فضای امن مدرسه» انجام می‌شود و تاکید کرد مسئله فقط از منظر تدابیر امنیتی بررسی نمی‌شود.

بورجو ملتم آریک از «ابتکار اصلاح آموزش» چنین پروتکل‌هایی را «ضروری» می‌داند و می‌گوید سامانه هشدار زودهنگام و همکاری میان نهادها اهمیت زیادی دارند.

اما او می‌گوید ترکیه در تدوین پروتکل، آیین‌نامه و قانون بسیار قوی است، در حالی که مسئله اصلی ظرفیت اجرای این مقررات است.

آریک همچنین هشدار می‌دهد که میان امنیت و کنترل و نظارت، «مرز باریکی» وجود دارد: «مدرسه‌ای را تصور کنید که دور تا دور آن حصار کشیده شده است. چنین ساختاری چه نوع فرهنگ سازمانی‌ را به کودک و معلم القا می‌کند؟ احساس این‌که دائما تحت نظارت هستید نیز می‌تواند به فرهنگ مطلوب مدرسه آسیب بزند.»

او می‌افزاید: «بنابراین در اجرای این پروتکل باید سامانه‌ای ایجاد شود که تشخیص زودهنگام، مسیرهای امن برای درخواست کمک، مشاوره، ظرفیت خدمات اجتماعی و هماهنگی میان نهادها هم‌زمان در آن عمل کنند.»

راه‌حل چیست؟

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، ۱۰ اکتبر در مراسم هفتاد و پنجمین سالگرد «جمعیت علم‌گستری» اعلام کرد که «تکنو-الیگارش‌ها» در بروز حوادث اخیر مدارس نقش دارند.

اردوغان گفت: «حوادث تاسف‌باری که در مدارس ما رخ داده نشان داده‌اند بذرهای سمی‌ که این طرز فکر پراکنده کرده چه تهدیدی ایجاد می‌کنند.»

او افزود: «در برابر نگاه سلطه‌جوی تکنو‌الیگارش‌ها که انسان، طبیعت، آسمان و حتی فضا را به کالایی برای معامله تبدیل کرده است، بزرگ‌ترین امید ما جوانان پرورش‌یافته در بزرگ‌ترین جشنواره فناوری و هوافضای ترکیه است.»

پروفسور اوغوز پولات معتقد است هدف اصلی باید کاهش سلاح‌های شخصی باشد: «باید جدی با این مسئله برخورد کرد. این حرف‌ها که «سلاح از پدرانمان به ارث رسیده» و مانند آن اشتباه است.»

پولات پیشنهادهای دیگر خود را نیز چنین بیان می‌کند: «یکی از نقاط قوت ما این است که هنوز نهاد خانواده را داریم. ابتدا باید والدین آگاه شوند. از خانواده شروع کنیم و خشونت در خانه را کاهش دهیم. دوم این‌ که باید کاری کنیم کودکان در مدرسه هدفی داشته باشند. باید انرژی آن‌ها را به سمتی هدایت کرد.»

او می‌افزاید: «ما برای این جمعیت جوان، تقریبا هیچ مسیری ایجاد نمی‌کنیم که بتوانند انرژی خود را در آن مصرف کنند. قهوه‌خانه‌ها پر هستند، اما اگر کسی بخواهد ورزش کند باید خیلی تلاش کند. جامعه‌ای بی‌هدف داریم.»

گولین اوزدامار اونال می‌گوید دو محیط باید وضعیت مناسبی داشته باشند: «در خانواده باید آرامش وجود داشته باشد. از نظر اقتصادی باید رفاه وجود داشته باشد. فرد باید بتواند نیازهای اساسی خود را در محیط خانواده تامین کند و نباید در خانواده در معرض خشونت قرار بگیرد.»

او ادامه می‌دهد: «در محیط مدرسه نیز می‌بینیم ظرفیت کلاس‌ها سال‌ به‌ سال افزایش می‌یابد، فشار امتحانات بیشتر می‌شود و نگرانی کودکان درباره آینده و پیدا کردن شغل رو به افزایش است. فقط موفقیت تحصیلی مهم نیست؛ بسیار ارزشمند است که کودکان توانایی بیان خود را تقویت کنند، بر اساس علایقشان در ورزش و هنر رشد کنند و با حضور در پروژه‌های مسئولیت اجتماعی، در کنار برخی ارزش‌های انسانی پرورش یابند.»

یکی از موضوعاتی که بسیاری از کارشناسان بر آن اتفاق نظر دارند این است که این مسئله نیازمند راه‌حلی «فوری» است.