دو کشور، دو اعتراض؛ رسانه‌های حکومتی ایران اعتراضات فرانسه و ایران را چگونه مقایسه می‌کنند؟

هشت سال پس از مقایسه اعتراضات معروف به جلیقه‌زردهای فرانسه با اعتراضات دی‌ماه ۱۳۹۶ ایران، بار دیگر ناآرامی‌های فرانسه با اعتراضات خونین دی‌ماه ۱۴۰۴ ایران مقایسه می‌شود. این بار اما اختلاف میان موافقان و مخالفان حکومت ایران بیش از هر چیز بر سر مسئولیت خشونت‌ها و کشته‌شدن معترضان در ایران است.

شماری از خبرگزاری‌ها و روزنامه‌های نزدیک به حکومت ایران توجه ویژه‌ای به اعتراضات فرانسه نشان داده‌اند. محور اصلی مطالب صفحه اول این روزنامه‌ها این است که آنچه در خیابان‌های پاریس و دیگر شهرهای فرانسه می‌گذرد، نتیجه «بومرنگ تحریم» ایران است که به کشورهای اروپایی و آمریکا بازگشته است.

این رسانه‌ها همچنین تلاش می‌کنند به این پرسش پاسخ دهند که چرا در اعتراضات فرانسه معترضان کشته نمی‌شوند، اما در اعتراضات دی‌ماه سال گذشته در ایران چند هزار نفر کشته شدند. آنها با تاکید بر آنچه نقش عوامل خارجی، از جمله موساد و سیا، در اعتراضات ایران می‌خوانند و با نسبت دادن خشونت‌ها به معترضان، روایتی ارائه می‌کنند که در آن مسئولیت نیروهای امنیتی و نظامی در کشته شدن معترضان رد می‌شود.

در مقابل، منتقدان حکومت و شماری از خانواده‌های جان‌باختگان اعتراضات دی‌ماه، با مقایسه نحوه برخورد نیروهای امنیتی در ایران و فرانسه، بر تفاوت چشمگیر شمار کشته‌شدگان در اعتراضات دو کشور تاکید می‌کنند و روایت رسانه‌های حکومتی درباره نقش عوامل خارجی در کشتن‌شدن هزاران معترض در ایران را زیر سوال می‌برند.

حکومت ایران شمار جان‌باختگان اعتراضات دی‌ماه را ۳۱۱۷ نفر اعلام کرده، در حالی که خبرگزاری هرانا، وابسته به مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، کشته شدن بیش از هفت هزار نفر، از جمله معترضان و نیروهای حکومتی، را ثبت کرده است. برخی رسانه‌ها نیز به نقل از منابع خود از کشته شدن ده‌ها هزار نفر خبر داده‌اند؛ محدودیت دسترسی آزاد به اطلاعات در ایران، راستی‌آزمایی مستقل این آمارها و تعیین شمار دقیق کشته‌شدگان را دشوار کرده است.

هشت سال پیش هم در دی‌ماه ۱۳۹۶، اعتراضات گسترده «نه به گرانی» در حدود ۱۶۰ شهر ایران به خشونت کشیده شد. حدود یک سال بعد، در آبان‌ماه ۱۳۹۷، اعتراضات فرانسه در واکنش به افزایش قیمت سوخت و مالیات‌ها شکل گرفت و به جنبش «جلیقه‌زردها» معروف شد.

در آن روزها، روزنامه کیهان با تیتر «شورش جمهوریت علیه اشرافیت در فرانسه» از معترضان فرانسوی حمایت کرد و برخورد پلیس با آنها را خشونت‌آمیز توصیف کرد.

موضع‌گیری رسانه‌ها و مقام‌های ایرانی در آن زمان نشان می‌داد که آنها از اعتراضات فرانسه برای دفاع از نحوه برخورد جمهوری اسلامی با اعتراضات داخلی استفاده می‌کردند. در این روایت، برخورد پلیس فرانسه با معترضان به عنوان شاهدی مطرح می‌شد بر اینکه دولت‌های غربی نیز هنگام مواجهه با اعتراضات، اولویت را به حفظ امنیت می‌دهند؛ در حالی که جمهوری اسلامی ایران، به گفته علی خامنه‌ای، با معترضان «مدارا» کرده است.

در آن زمان، اعتراضات در دیگر کشورها، به‌ویژه کشورهای اروپایی، فرصتی به مسئولان ایرانی داد تا به‌نوعی مقابله به مثل کنند. برای مثال، صادق آملی لاریجانی، رئیس وقت قوه قضاییه ایران، برخورد دولت و پلیس فرانسه با جلیقه‌زردها را «خشن» توصیف کرد و از مقام‌های فرانسوی خواست در برخورد با معترضان «خویشتن‌داری» نشان دهند؛ همان درخواستی که کشورهای اروپایی، از جمله فرانسه، پیش‌تر از مقام‌های ایرانی داشتند و خواستار پرهیز از خشونت علیه معترضان دی‌ماه ۱۳۹۶ شده بودند.

رئیس وقت قوه قضاییه ایران با مقایسه واکنش مقام‌های غربی به اعتراضات در ایران و فرانسه گفته بود: «این اعتراضات و برخوردها اگر در جایی غیر از یک کشور غربی بود، تا کنون پای سازمان ملل و وزارت خارجه کشورهای مختلف به میان آمده بود.»

علی خامنه‌ای، رهبر سابق ایران، در ۱۹ بهمن‌ماه ۱۳۹۷ به برخورد دولت فرانسه با معترضان جنبش جلیقه‌زردها واکنش تندی نشان داد. او در جمع فرماندهان و کارکنان نیروی هوایی ارتش گفت: «در خیابان‌های پاریس مردم‌شان را دارند کور می‌کنند. مردم تظاهرکننده‌ای که در خیابان‌های پاریس دارند حرکت می‌کنند، به‌وسیله نیروهای مسلح دولت فرانسه مورد تهاجم قرار می‌گیرند، بسیاری کور می‌شوند؛ یعنی این جور با مردم خودشان رفتار می‌کنند، آن وقت از ما مطالبه حقوق بشر می‌کنند! خب، شما چه‌کاره‌اید؟ شما با حقوق بشر چه نسبتی دارید که از یک کشور دیگر، از یک ملت دیگر مطالبه حقوق بشر کنید؟»

این سخنان علی خامنه‌ای در جریان جنبش «زن، زندگی، آزادی» در شبکه‌های اجتماعی بارها بازنشر شد. در اعتراضات سال ۱۴۰۱، صدها نفر از معترضان بر اثر شلیک نیروهای نظامی و امنیتی ایران از ناحیه چشم آسیب دیدند و شماری از آنها بینایی خود را از دست دادند.

مقام‌های ایرانی در واکنش به اعتراضات اخیر فرانسه نیز همان رویکرد گذشته را در پیش گرفتند.

عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، در شبکه اجتماعی ایکس، خطاب به رئیس‌جمهور فرانسه، اعتراضات این کشور را به تنش‌های میان ایران و آمریکا و حمایت فرانسه از تحریم‌ها مرتبط دانست و نوشت: «اکنون دیگر برای مقصر دانستن جنگی که همفکران او در شکل‌گیری آن نقش داشتند، خیلی دیر شده است. مردم فرانسه خواهان تغییرات اساسی و فراگیر هستند؛ از جمله آزادی تجمع و گردهمایی.»

آقای عراقچی خطاب به امانوئل مکرون نوشت: «به صدای آینده فرانسه گوش دهید، آقای رئیس‌جمهور.»

در ۱۴ مهرماه، رسانه‌های ایران گزارش دادند که وزارت خارجه ایران سفیر فرانسه در تهران را به دلیل «برخورد خشونت‌آمیز با دانش‌آموزان و نقض فاحش و گسترده حقوق بشر» در فرانسه احضار کرده و «اعتراض شدید» ایران را به او اعلام کرده است.

«فرانسه زامبی ندارد»

واکنش رسانه‌های ایران به اعتراضات فرانسه چند جنبه دارد. برخی تحلیل‌ها ریشه این ناآرامی‌ها را در افزایش قیمت‌ها، از جمله قیمت انرژی، و تحولات خلیج فارس و جنگ ایران و آمریکا می‌دانند. روزنامه‌های سازندگی و اعتماد و برخی دیگر از رسانه‌های میانه‌رو در ایران، تحولات فرانسه را از این زاویه بررسی کرده‌اند.

دسته دوم شامل روزنامه‌هایی مانند همشهری، کیهان، وطن امروز، جوان، جام جم و خراسان است که علاوه بر بررسی اعتراضات فرانسه از منظر اقتصادی و مقصر دانستن دولت این کشور، رویکرد خبری مشخصی را دنبال می‌کنند و مطالب و استدلال‌های مشابهی ارائه می‌دهند.

همین رویکرد در خبرگزاری‌هایی مانند فارس و تسنیم، نزدیک به سپاه پاسداران، نیز دیده می‌شود. این رسانه‌ها با برشمردن چندین دلیل، استدلال می‌کنند که اعتراضات فرانسه با اعتراضات خونین دی‌ماه ۱۴۰۴ ایران تفاوت دارد.

روزنامه جام جم، وابسته به صداوسیما، در روزهای گذشته با تیترهایی مانند «فرمان سرکوب»، «پاریس روی انبار باروت» و «آزادی فرانسوی زیر باتوم» تلاش کرد نقش نیروهای امنیتی و پلیس فرانسه را در سرکوب معترضان برجسته کند.

روزنامه جام جم به نقل از رئیس‌جمهور فرانسه نوشت: «مجازات می‌شوید» و از سکوت میانه‌روها در ایران و کسانی که آنها را «غرب‌گرایان وطنی» خواند، انتقاد کرد.

روزنامه کیهان، که زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی ایران اداره می‌شود، در ۲۸ مهرماه با تیتر «حکومت نظامی در فرانسه، جنگ خیابانی با هزاران زخمی و بازداشتی» به تحولات فرانسه واکنش نشان داد.

این روزنامه در یادداشتی با عنوان «اثر پروانه‌ای تنگه هرمز»، ناآرامی‌های فرانسه را «کاملا خودجوش» و ناشی از عوامل اقتصادی دانست. کیهان همچنین با طرح این ادعا که عوامل خارجی، از جمله موساد، سیا و گروه‌های تجزیه‌طلب، در اعتراضات ایران نقش داشته‌اند، نوشت: «وقتی می‌بینیم یک جوان خشمگین وسط پاریس می‌خواهد ایستگاه اتوبوس را تخریب کند، سایر جوانان جلوی او را می‌گیرند، یا وقتی معترضان مسیر آمبولانس‌ها را باز می‌کنند تا مجروحین به بیمارستان منتقل شوند و برعکس اینجا، راننده آمبولانس و بیمار همراهش را با هم سلاخی نمی‌کنند، یکی از معناهایش این است که این اعتراض‌ها کاملا خودجوش هستند و از آن سوی آب‌ها هدایت نمی‌شوند.»

در نمونه‌ای دیگر، روزنامه فرهیختگان، وابسته به دانشگاه آزاد و نزدیک به محافظه‌کاران، در ۲۶ مهرماه تیتر و عکس اصلی صفحه اول خود را با عنوان «اول پاریس» به اعتراضات فرانسه اختصاص داد و به مقایسه اعتراضات این کشور با ایران پرداخت.

روزنامه فرهیختگان برخی از معترضان ایرانی را به «زامبی» تشبیه کرد و نوشت: «فرانسه زامبی ندارد، در جریان اعتراضات اخیر شهر مارسی فرانسه، معترضان با حمله به ساختمان شهرداری، بخشی از مبلمان و تجهیزات این مجموعه را تخریب کردند؛ اما با وجود این وضعیت دامنه خشونت به زنده‌سوزی نیروهای ضدشورش یا کشته‌شدن ماموران انتظامی نرسید.»

این روزنامه در ادامه تاکید کرد که معترضان دی‌ماه از «خطوط قرمز و خشونت تمام‌عیار غیرانسانی علیه نیروهای انتظامی و امکانات خدمات عمومی» عبور کردند.

فرهیختگان در ادامه نوشت که بخش قابل‌توجهی از رسانه‌های خارجی همچنان بر توصیف این وقایع در چارچوب «اعتراضات برای احقاق حقوق» اصرار داشتند و از به‌کارگیری عنوان «آشوب» پرهیز می‌کردند.

روزنامه فرهیختگان، آمریکا و اسرائیل را به دخالت در اعتراضات ایران متهم کرد و نوشت که معترضان فرانسوی نیز خواهان دخالت خارجی‌ها نیستند: «آنها می‌خواهند اعتراضات "فرانسوی" باقی بماند، همچنین آن‌ها به دنبال این نیستند که اعتراضات را دستاویز تغییر ساختار سیاسی در فرانسه یا پیشبرد اهداف سیاسی خود کنند.»

این روزنامه در ادامه با اشاره به آنچه «پروژه کشته‌سازی» خواند، مدعی شد که کشته شدن افرادی مانند ندا آقاسلطان در اعتراضات جنبش سبز در سال ۱۳۸۸ و معترضان دیگری در سال‌های بعد، کار نیروهای امنیتی آمریکا و اسرائیل بوده است.

ندا آقاسلطان معترض ۲۶ ساله‌ای بود که در جریان اعتراضات به نتیجه انتخابات بحث‌برانگیز ۱۳۸۸ در ۳۰ خرداد در خیابان کارگر شمالی تهران کشته شد و به یکی از نمادهای اصلی جنبش اعتراضی ایران بدل شد.

معترضان قتل او را کار یک «عضو بسیج» می‌دانستند. مقامات جمهوری اسلامی اما در مواجهه با کشته‌شدن او که انعکاس جهانی بسیاری هم یافت، مواضعی ضدونقیض اتخاذ کرده‌اند؛ از جعلی خواندن ویدیو تا انتساب قتل به شاهدان آن، سازمان سیا و مجاهدین خلق.

فرهیختگان با اشاره به اعتراضات دی‌ماه سال گذشته، ادعا کرد که آمار ۴۰ هزار کشته نیز ادامه همان «پروژه کشته‌سازی» است.

این روزنامه مدعی شد که شلیک به سوی مردم کار گروهی به نام «گارد جاویدان» بوده است و نوشت: «در این پروژه، گارد جاویدان خود را به خیابان‌ها کشاندند تا مردم را با خود همراه کنند، سپس مردم و شهروندان عادی به دست همان سردسته‌های اوباش کشته می‌شدند تا پروژه کشته‌سازی به عدد مطلوب خود برسد. در فرانسه اما این سازمان‌های امنیتی حضور ندارند، پروژه کشته‌سازی از سوی آن‌ها دنبال نمی‌شود و سردسته‌ها و لیدرهایی وجود ندارند که مسیر اعتراضات مردمی را منحرف کنند.»

روزنامه همشهری؛ «روایت اول» از اعتراضات دی‌ماه

مقایسه پوشش اعتراضات فرانسه در روزنامه‌های ایران در هشت سال پیش و امروز نشان می‌دهد که رویکرد این رسانه‌ها تغییر کرده است. در گذشته، کشته شدن معترضان و خشونت علیه آنها در ایران اغلب انکار یا نادیده گرفته می‌شد یا رسانه‌ها با احتیاط از کنار آن می‌گذشتند. اما این بار، در حالی که خود حکومت ایران کشته شدن بیش از سه هزار نفر در اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ را تایید کرده است، به نظر می‌رسد رسانه‌های نزدیک به حکومت به جای انکار ابعاد خشونت، تلاش می‌کنند با ارائه آنچه علی خامنه‌ای «روایت اول» می‌خواند، روایت خود را از چگونگی وقوع خشونت‌ها و مسئولیت کشته شدن معترضان به افکار عمومی ارائه کنند.

رهبر پیشین جمهوری اسلامی تاکید داشت که رسانه‌ها در چارچوب «جنگ ترکیبی» روایت حکومت را به مخاطبان منتقل کنند. در همین راستا، به نظر می‌رسد روزنامه‌های نزدیک به حکومت تلاش می‌کنند با مقایسه اعتراضات فرانسه و ایران، روایت خود از وقایع دی‌ماه را تقویت کنند. این رسانه‌ها با برجسته کردن تفاوت‌های دو اعتراض، می‌کوشند مسئولیت خشونت‌ها و کشته شدن معترضان در ایران را از نیروهای امنیتی و نظامی سلب کنند و به معترضان و عوامل خارجی نسبت دهند.

روزنامه همشهری از جمله رسانه‌های نزدیک به حکومت است که در مقایسه با دیگر روزنامه‌های همسو، بیشتر به این موضوع پرداخته و در شبکه‌های اجتماعی خود نیز مطالب و ویدئوهایی در این زمینه منتشر کرده است.

روزنامه همشهری در مطالب خود بارها مدعی شده است که کشته شدن معترضان در ایران ناشی از حضور عوامل موساد و نیروهای اسرائیلی در میان معترضان بوده و نیروهای حکومتی مسئول کشتن معترضان نبوده‌اند.

این روزنامه نوشته است: «معترضان فرانسوی سلاح ندارند و موساد هم حضور ندارد لذا کسی هم کشته نمی‌شود» و برای توضیح اینکه «چرا کسی در فرانسه کشته نمی‌شود»، ده دلیل مطرح کرده است.

همشهری در شبکه‌های اجتماعی و دیگر رسانه‌های خود، جنبه‌های مثبت رفتار معترضان فرانسوی را برجسته کرده است؛ از جمله تصویری از معترضی فرانسوی منتشر کرده که به یک مامور پلیس آب می‌دهد. این روزنامه در کانال تلگرامی خود نوشت: «اعتراضات فرانسه واقعا صحنه‌های جالبی دارد؛ مقایسه کنید با میزان خشونت آشوبگران در ۱۸ و ۱۹ دی! معترضان برای پلیس آب می‌برند به جای اینکه آنها را به آتش بزنند.»

روزنامه همشهری، ارگان شهرداری تهران، در ۲۷ مهرماه در مطلبی با تیتر «اعتراض بدون کلاش» تاکید کرد که پرسش «چرا اعتراضات فرانسه کشته نداشته است؟» پرتکرارترین پرسش در افکار عمومی و شبکه‌های اجتماعی است.

این روزنامه در ادامه نوشت: «پاسخ به سوال را نمی‌توان صرفا در گزاره "تعداد معترضان" یا "گستردگی تجمعات" یافت. برای پی بردن به "اصل ماجرا" باید ضمن تفاوت قائل شدن میان اعتراض و آشوب و اقدام‌های ضدامنیتی، به بررسی مجموعه‌ای از عوامل میدانی، امنیتی، رسانه‌ای و... پرداخت.»

روزنامه همشهری به شمار کشته‌شدگان در میان نیروهای پلیس اشاره می‌کند و می‌نویسد: «گزارش‌های متقن اطلاعاتی و امنیتی نشان می‌دهد هدایت حوادث دی‌ماه ۱۴۰۴ ازسوی جریان‌های معاند و برانداز انجام شد.»

روزنامه همشهری در همان روز، در یادداشتی با عنوان «چرا فرانسه ایران نمی‌شود»، مضمون تیتر اول خود را تکرار کرد و با انتقاد از نحوه پوشش اعتراضات در رسانه‌ها پرسید: «چرا برخی رسانه‌ها در فرانسه بر مطالبات معترضان تاکید می‌کنند، اما در ایران، اعتراض، تخریب و خشونت را بدون تفکیک کافی، در چارچوبی امنیتی و سیاسی قرار می‌دهند؟ اگر فرانسه معیار مقایسه است، باید همه واقعیت‌ها را دید.»

اهمیت «روایت اول» در پوشش اعتراضات

مقایسه نحوه برخورد حکومت‌های فرانسه و ایران با اعتراضات، این روزها در شبکه‌های اجتماعی مورد توجه قرار گرفته و انتقادها از نحوه برخورد حکومت با اعتراضات دی‌ماه و شمار بالای کشته‌شدگان آن همچنان ادامه دارد.

اسماعیل شکری، پدر سپهر شکری، از کشته‌شدگان اعتراضات دی‌ماه، در ویدئویی با اشاره به اعتراضات فرانسه گفت: «دلم برای پسرم و جاویدنام‌ها سوخت. در کشوری که به قول جمهوری اسلامی غرب وحشی هستند یک نفر کشته نشده... جمهوری اسلامی چه کار کردید در آن دو شب؟ چرا مخفی‌کاری می‌کنید؟ چطور دلتان آمد بچه‌های ما را که دست خالی بودند بکشید و در بیمارستان‌ها به آنها تیر خلاص بزنید؟... کشورهایی که چشم‌شان را به روی کشتار ایرانی‌ها بستند خودشان حالا گرفتار شدند... یک سوال از مسئولان دارم که چطور این بچه‌ها را با گلوله جنگی کشتید؟»

واکنش اسماعیل شکری به اعتراضات فرانسه نمونه‌ای از واکنش‌ها در شبکه‌های اجتماعی به تفاوت نحوه برخورد حکومت‌های ایران و فرانسه با معترضان است.

واکنش‌ها در شبکه‌های اجتماعی نشان می‌دهد که شماری از منتقدان حکومت ایران روایت رسانه‌های حامی حکومت را نمی‌پذیرند. از نگاه آنها، حتی اگر برخی معترضان فرانسوی دست به تخریب اموال عمومی زده باشند، تفاوت اصلی در نحوه برخورد حکومت‌ها با معترضان است. آنها تاکید می‌کنند که دولت فرانسه از به‌کارگیری سلاح جنگی علیه معترضان پرهیز کرده و شهروندان را به اتهام‌هایی مانند آتش‌زدن سطل آشغال یا «ایجاد سد معبر» اعدام نمی‌کند.

در واقع، آنچه این روزها در رسانه‌های ایران جریان دارد، بیش از آنکه مقایسه اعتراضات دو کشور باشد، منازعه‌ای بر سر روایت اعتراضات ایران است.

رسانه‌های حکومتی می‌کوشند مسئولیت کشته‌شدن معترضان را به «دخالت خارجی» و «خشونت معترضان» نسبت دهند، اما خانواده‌های جان‌باختگان، فعالان حقوق بشر و منتقدان حکومت همچنان این پرسش را مطرح می‌کنند که اگر اعتراضات فرانسه بدون کشته‌شدن شمار زیادی از معترضان مدیریت می‌شود، چرا اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ در ایران به یکی از خونین‌ترین رخدادهای تاریخ جمهوری اسلامی تبدیل شد؟

این اختلاف نظرها نشان می‌دهد که مقایسه اعتراضات فرانسه و ایران برای بسیاری از رسانه‌ها و فعالان سیاسی، بیش از آنکه بحثی درباره رویدادهای فرانسه باشد، به جدالی بر سر تفسیر وقایع دی‌ماه ۱۴۰۴ در ایران تبدیل شده است: جدالی درباره مسئولیت خشونت‌ها و شمار قربانیان آن.