Bộ trưởng Đào Hồng Lan: giọt nước mắt có cứu được dự luật hiến tạng gây tranh cãi?

"Tôi nghĩ rằng, không hành động, thờ ơ trước sức khỏe của nhân dân mới là vô đạo đức. Chính vì vậy, chúng tôi quyết tâm xây dựng luật này theo hướng mang lại nhiều lợi ích nhất cho người dân, cho những bệnh nhân đang chờ được ghép tạng, trên tinh thần không ép buộc bất kỳ ai."

Đó là phát biểu của Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan trong buổi họp báo chiều 27/10 về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang gây xôn xao trong dư luận.

Bộ trưởng Lan đã rơi nước mắt, giọng nghẹn lại khi nhắc đến trường hợp một bệnh nhi đang chờ ghép tạng.

Bà cho biết việc sửa luật xuất phát từ nhu cầu thực tiễn sau gần 20 năm thi hành luật hiện hành. Bà nêu thực tế có nhiều bệnh nhân bị suy tạng giai đoạn cuối chỉ còn cơ hội sống nhờ ghép tạng, trong khi nguồn tạng hiến vẫn rất hạn chế.

Về những tranh luận liên quan đến người dưới 18 tuổi, bà Lan nhấn mạnh hiến mô, tạng là hành động nhân văn dựa trên tinh thần tự nguyện, không có sự ép buộc.

"Người lớn không bị ép buộc hiến tạng thì tại sao với trẻ em lại đặt ra vấn đề ép buộc? Cách tiếp cận như vậy là không đúng, bởi không có chuyện ép buộc bất kỳ ai."

"Nếu không may mất con, gia đình có thể mong muốn nhìn thấy hình hài của đứa con thân yêu tiếp tục sống trong một cơ thể khác. Trong khi đó, rất nhiều trẻ em đang chờ được ghép tạng để có cuộc sống khỏe mạnh hơn, thì chúng ta lại phải ngồi bàn thảo về vấn đề này," bà nói.

Cuộc họp báo diễn ra trong bối cảnh dự luật về hiến mô, tạng mà Bộ Y tế trình Quốc hội đang gây tranh cãi gay gắt.

Trọng tâm tranh cãi trong dự thảo sửa đổi là quy định người dưới 18 tuổi có thể đăng ký hiến tạng và được hiến bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn nếu trước đó đã bày tỏ nguyện vọng hiến, đăng ký hiến và được người đại diện hợp pháp đồng ý.

Các ý kiến ủng hộ cho rằng việc mở rộng đối tượng hiến có thể giúp cứu sống thêm nhiều bệnh nhân, nhất là trẻ em, bởi tạng từ người hiến cùng độ tuổi thường phù hợp hơn về kích thước và khả năng ghép thành công.

Trong khi đó, ý kiến phản đối cho rằng trẻ em dưới 18 tuổi chưa trưởng thành về mặt nhận thức, cũng như hiểu rõ về tác động hay hậu quả phát sinh từ quyết định của mình. Đặc biệt, họ lo ngại về việc trẻ em dưới 18 tuổi phải chịu áp lực từ người lớn, người trong gia đình về việc chấp nhận hiến tạng.

Bên cạnh đó, không ít ý kiến bày tỏ lo ngại về sự an toàn của trẻ em dưới 18 tuổi nếu nội dung này được thông qua, viện dẫn tội phạm bắt cóc và buôn bán nội tạng.

Tình cảnh bé Khế và rủi ro của người khác

Trong buổi họp báo, Bộ trưởng Đào Hồng Lan đã rưng rưng nhắc đến hoàn cảnh của bé Khế, một bệnh nhi đang chờ cơ hội ghép tim. Bà cho biết mình đã tìm hiểu kỹ, biết được rằng cha của bé Khế đang là quân nhân tại Trường Sa, trong khi hai mẹ con ở nhà phải đối mặt với những khó khăn, bệnh tật và nỗi lo về tương lai của bé.

Cũng trong buổi họp báo, GS-TS Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM, cho biết bé Khế mắc bệnh cơ tim hạn chế, tăng áp phổi và đã ngất ba lần chỉ trong vòng hai tháng gần đây.

"Không biết bé còn đợi được bao nhiêu tháng," ông nói.

PGS-TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, cũng chia sẻ về một số trường hợp cụ thể của bệnh nhi dưới 18 tuổi không có tạng phù hợp để ghép.

Ông Hùng lấy ví dụ về một trường hợp Cục quản lý Khám chữa bệnh "không dám trả lời" về việc có cho phép hay không việc lấy tim của một trường hợp "17 tuổi, 9 tháng, 20 ngày" cho một bệnh nhân khác mà ông khẳng định "ghép tim là sống".

Những ví dụ này được đưa ra nhằm giải thích tính cấp thiết của sự thay đổi trong luật mà Bộ Y tế đang đề xuất. Lập luận chủ chốt của những người ủng hộ nội dung dự thảo là quy định mới có thể giúp cứu sống thêm các bệnh nhân trẻ tuổi.

Ngược lại, không ít ý kiến cho rằng phải nhìn nhận quyền lợi và sự an toàn của cả người được hiến và người hiến.

Theo luật sư Hoàng Hà, Đoàn luật sư TP HCM, sự đồng cảm của người làm chính sách phải được thể hiện bằng trách nhiệm trước những quyết định có thể ảnh hưởng đến hàng triệu người.

"Một đứa trẻ đang chờ ghép tạng rất cần được cứu sống. Nhưng một đứa trẻ có thể trở thành người hiến cũng cần được pháp luật bảo vệ. Hai quyền lợi ấy phải được xem xét đầy đủ chứ không nên để nỗi đau của bên này khiến những băn khoăn chính đáng của bên kia bị xem nhẹ," ông viết trên tài khoản Facebook cá nhân vào hôm 28/10.

Trong bài viết trước đó vào hôm 27/10, ông Hà khẳng định không phải cứ có nhu cầu chính đáng thì mọi phương án đáp ứng nhu cầu ấy đều nhất thiết phải được pháp luật cho phép. Ông phân tích rằng cốt lõi của vấn đề lần này là việc Bộ Y tế đang đặt các nhà lập pháp trước một quyết định lớn: giữ nguyên quy định về độ tuổi để bảo vệ người chưa thành niên, hay tạo ngoại lệ cho phép các em hiến tạng nhằm phục vụ việc điều trị cho người khác.

Giáo sư Nguyễn Văn Tuấn, chuyên ngành dịch tễ học, Đại học New South Wales và là Giám đốc Trung tâm Công nghệ Y tế thuộc Đại học Công nghệ Sydney (UTS), Úc, viết trên Facebook cá nhân hôm 28/10: "Có những em còn quá nhỏ để hiểu hết ý nghĩa của một quyết định liên quan đến thân thể, sự sống và cái chết của chính mình."

Ông đặt ra các câu hỏi: "Ai sẽ nói thay cho các em đó? Ai sẽ bảo đảm rằng những quyết định được đưa ra một cách tự nguyện, không chịu áp lực hay sự chi phối của những lợi ích khác? Và ai sẽ bảo vệ các em khi lòng thương cảm dành cho người đang chờ được cứu sống trở nên quá lớn?"

Giáo sư Tuấn cũng nhắc tới một hiện tượng gọi là identifiable victim effect (Tạm dịch là hiệu ứng nạn nhân xác định danh tính), hiện tượng mà ông diễn giải là khi một câu chuyện có tên tuổi, khuôn mặt cụ thể thường khiến con người xúc động hơn thân phận của hàng ngàn hay hàng triệu trẻ em khác mà không rõ mặt, biết tên.

Dù bà Lan và các chuyên gia đã đưa ra nhiều lời giải thích cùng những câu chuyện xúc động để củng cố lập luận về sự cần thiết của các sửa đổi trong dự luật, trên các trang mạng xã hội, vẫn còn hàng loạt ý kiến phản đối. Đối với nhiều người, vấn đề không nằm ở quy trình hay cơ chế cho phép hiến tạng, mà ở những rủi ro đi kèm khi nội dung này được luật hóa.

Đó là nỗi lo trẻ em chịu áp lực hiến tạng từ người thân trong gia đình hoặc từ xã hội, là rủi ro bị bắt cóc và khai thác nội tạng.

Nhà báo Hà Quang Minh viết trên tài khoản Facebook cá nhân vào ngày 28/10 rằng số bệnh nhân cần ghép tạng tuy "cao" so với nguồn tạng hiến, nhưng so với tổng số người bệnh và những người dân chưa được tiếp cận y tế đạt chuẩn thì chỉ là một nhóm rất nhỏ.

Ông cho rằng chính sách công cần ưu tiên công bằng và lợi ích số đông. Vì vậy, khi y tế còn chênh lệch giữa các vùng, ông băn khoăn liệu việc bộ trưởng quyết liệt và nghẹn ngào vì một chính sách chỉ có lợi cho nhóm bệnh nhân có điều kiện kinh tế hơn "có phải là một hành động đúng đắn và mang đầy tính đạo đức như bà ấy nói hay không?"

'Động cơ khác' của Bộ Y tế?

Trước một số ý kiến cho rằng cơ quan soạn thảo hoặc ngành y tế có động cơ khác đằng sau đề xuất sửa luật, Bộ trưởng Đào Hồng Lan khẳng định các thông tin này không chính xác. Bà nói đề xuất sửa đổi hoàn toàn đến từ mục tiêu nhân văn và tháo gỡ những vướng mắc đang tồn tại trong hoạt động hiến, lấy và ghép tạng.

Đồng thời, bà khẳng định mọi ý kiến đóng góp đều được ban soạn thảo xem xét thấu đáo, tiếp thu, giải trình trước Quốc hội và những nội dung cần điều chỉnh để hoàn thiện dự án luật sẽ được nghiên cứu tiếp thu; những vấn đề người dân chưa hiểu rõ cũng cần được giải thích đầy đủ, thấu đáo.

Về vấn đề này, luật sư Hoàng Hà nhận định không thể mặc nhiên cho rằng cứ giải thích thêm, bổ sung điều kiện và siết chặt quy trình thì mọi băn khoăn sẽ được giải quyết.

"Nếu người dân hiểu sai về nội dung dự thảo thì Bộ Y tế có trách nhiệm giải thích để người dân hiểu đúng. Nhưng nếu cha mẹ đã hiểu rõ những trường hợp trẻ em được đề xuất cho phép hiến mô, tạng, hiểu cả những điều kiện và giới hạn mà Bộ Y tế đưa ra nhưng vẫn phản đối vì không muốn pháp luật mở ra khả năng lấy mô, bộ phận cơ thể từ trẻ em thì đó không còn là câu chuyện thiếu thông tin."

"Đó là sự không đồng tình với đề xuất của Bộ Y tế chứ không phải sự hiểu lầm về chính sách," ông nói.

Trước đó, trên nghị trường Quốc hội vào ngày 25/10, Đại biểu Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP HCM, cho rằng nên cân nhắc rút đề xuất nói trên.

Bà nhấn mạnh không thể lấy lý do cứu người để bỏ qua sự an toàn và quyền lợi của trẻ: "Không thể hy sinh đứa trẻ này để cứu người khác. Đạo đức con người sao có thể làm như vậy?"

Bà Angela Pratt, Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, cho rằng nhìn chung dự thảo phù hợp với các nguyên tắc của WHO và kinh nghiệm quốc tế, nhưng vẫn cần hoàn thiện thêm, đặc biệt ở quy định về việc cung cấp thông tin phù hợp với lứa tuổi và đảm bảo sự đồng thuận của trẻ.

Theo các nguyên tắc hướng dẫn của WHO, việc lấy tế bào, mô hoặc bộ phận cơ thể từ người chưa thành niên còn sống chỉ được chấp nhận trong những trường hợp đặc biệt và phải đi kèm các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt nhằm bảo đảm quyền lợi của người hiến.

Tương tự, Công ước Oviedo của Hội đồng châu Âu (CoE) chỉ cho phép người chưa thành niên hiến các mô có khả năng tái tạo để điều trị cho anh, chị, em ruột và phải đáp ứng các điều kiện pháp lý, y đức chặt chẽ.

Với hiến tạng sau khi qua đời, theo số liệu năm 2023 của Hội đồng châu Âu, nhiều nước như Mỹ, Anh, Đức, Úc, Ý, Thái Lan và Malaysia cho phép người dưới 18 tuổi hiến, theo quy trình riêng của từng nước. Cụ thể: